Trong hành trình làm cha mẹ, không ít người tin rằng chỉ cần “thương con hết mực” và “đầu tư tối đa cho việc học” thì con sẽ trưởng thành tốt đẹp. Thế nhưng, nhiều nghiên cứu giáo dục và tâm lý học chỉ ra: chính một số quan niệm tưởng như đúng đắn ấy lại đang tạo áp lực, làm tổn thương sự phát triển lâu dài của trẻ. Dưới đây là hai quan niệm sai lầm phổ biến, được các nhà khoa học cảnh báo từ nhiều năm nay.
Ảnh minh họa
Quan niệm 1: Khen con thông minh, giỏi giang sẽ giúp con tự tin và thành công hơn
Rất nhiều phụ huynh có thói quen khen con bằng những câu như: “Con thông minh quá”, “Con đúng là có năng khiếu”, “Con sinh ra đã giỏi hơn người khác”. Họ tin rằng những lời khen này sẽ nuôi dưỡng sự tự tin và động lực học tập cho trẻ. Tuy nhiên, khoa học lại chỉ ra điều ngược lại.
Nghiên cứu nổi tiếng của Giáo sư Carol Dweck (Đại học Stanford) về “tư duy cố định” và “tư duy phát triển” cho thấy: trẻ thường xuyên được khen về trí thông minh có xu hướng sợ thất bại hơn, né tránh thử thách và dễ bỏ cuộc khi gặp khó khăn. Trong thí nghiệm đăng trên Journal of Personality and Social Psychology, nhóm trẻ được khen “thông minh” sau khi làm bài tốt có xu hướng chọn bài dễ hơn ở lần sau, trong khi nhóm được khen vì “nỗ lực” lại sẵn sàng chọn bài khó để học hỏi thêm.
Theo Dweck, khi trẻ tin rằng thành công đến từ trí thông minh bẩm sinh, các em sẽ lo sợ việc thất bại đồng nghĩa với việc “mình không còn thông minh nữa”. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong giai đoạn đi học, khi trẻ liên tục đối mặt với sai sót và thử thách mới. Thay vì nuôi dưỡng sự tự tin, kiểu khen này vô tình khiến trẻ sống trong áp lực phải luôn hoàn hảo.
Các nhà nghiên cứu khuyến nghị phụ huynh nên khen vào quá trình và nỗ lực: sự kiên trì, cách con giải quyết vấn đề, tinh thần không bỏ cuộc. Đây mới là yếu tố giúp trẻ phát triển năng lực học tập bền vững và khả năng vượt khó trong tương lai.
Quan niệm 2: Cha mẹ kiểm soát chặt chẽ thì con sẽ ngoan và không đi lệch hướng
Nhiều phụ huynh tin rằng càng quản lý sát sao từ lịch học, bạn bè, đến cảm xúc thì con càng an toàn và thành công. Quan niệm này đặc biệt phổ biến trong các gia đình coi thành tích học tập là ưu tiên hàng đầu. Tuy nhiên, hàng loạt nghiên cứu cho thấy sự kiểm soát quá mức có thể gây tác dụng ngược.
Một tổng quan nghiên cứu đăng trên Psychological Bulletin (2012) do Giáo sư Nancy Darling và Laurence Steinberg thực hiện cho thấy: phong cách nuôi dạy mang tính kiểm soát cao (overcontrolling parenting) liên quan chặt chẽ đến mức độ lo âu, trầm cảm và giảm khả năng tự lập ở trẻ vị thành niên. Trẻ lớn lên trong môi trường bị giám sát quá chặt thường gặp khó khăn trong việc đưa ra quyết định, thiếu kỹ năng tự điều chỉnh cảm xúc và dễ nổi loạn ngầm khi không còn bị kiểm soát.
Đặc biệt, nghiên cứu của Đại học Minnesota theo dõi trẻ suốt hơn 30 năm chỉ ra rằng: trẻ được cha mẹ tôn trọng quyền tự chủ, cho phép bày tỏ ý kiến và sai lầm trong giới hạn an toàn có khả năng xây dựng các mối quan hệ lành mạnh và ổn định tâm lý tốt hơn khi trưởng thành.
Điều đáng nói là, kiểm soát chặt chẽ thường được ngụy trang dưới cái tên “vì con”, “sợ con sai đường”. Nhưng khoa học khẳng định: trẻ không học được trách nhiệm nếu không có cơ hội tự lựa chọn và chịu hậu quả phù hợp với độ tuổi.
Hai quan niệm trên đều xuất phát từ tình yêu và mong muốn điều tốt nhất cho con. Tuy nhiên, giáo dục không chỉ là đầu tư thời gian, tiền bạc hay sự hy sinh, mà còn là hiểu đúng cách trẻ phát triển về mặt tâm lý. Khi cha mẹ dám điều chỉnh cách khen, cách quản lý và cách đồng hành, trẻ mới có cơ hội lớn lên với sự tự tin, nội lực và khả năng tự đứng vững trong một thế giới nhiều biến động.
