Hội thảo khoa học quốc gia "Vương triều Trần: Tầm vóc lịch sử và giá trị thời đại" tổ chức ngày 10/1 nhân kỷ niệm 800 năm thành lập triều đại (1226-2026), đã thu hút nhiều học giả làm rõ các giá trị di sản của vương triều tồn tại 174 năm này.
Tư tưởng "dân làm gốc"
Theo GS Vũ Minh Giang, Phó chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, thành công lớn nhất của nhà Trần là xây dựng được một nhà nước tập quyền "thân dân". Dù quyền lực củng cố ở trung ương nhưng vẫn dựa chặt chẽ trên nền tảng làng xã, dòng họ và sự đồng thuận của người dân.
Nghệ thuật quân sự ba lần đánh thắng quân Nguyên - Mông không chỉ nằm ở chiến thuật, mà bắt nguồn từ chiến lược "thế trận toàn dân". Việc tổ chức lực lượng vũ trang thành ba thứ quân (quân triều đình, quân địa phương và dân binh) cùng chính sách "ngụ binh ư nông" đã giúp nhà Trần duy trì lực lượng dự bị khổng lồ mà không tách rời sản xuất.
"Ý chí toàn dân là thành lũy vững chắc" - câu nói của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn chính là minh chứng cho tư tưởng dựa vào dân để cứu vãn vận mệnh quốc gia trong những khúc quanh lịch sử.
GS Vũ Minh Giang nhận định, sự xuất hiện của nhà Trần ngoài ý nghĩa thay thế triều đại Lý đã suy yếu, còn đánh dấu sự tái cấu trúc sâu sắc nhà nước Đại Việt và cứu vãn vận mệnh quốc gia. "Hào khí Đông A" trở thành biểu tượng cho bản lĩnh Đại Việt với ba lần thắng quân xâm lược Nguyên - Mông.
Tượng Quốc công tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Ảnh: Hoàng Phong
"Khoan thư sức dân" là kế sâu rễ bền gốc
PGS Nguyễn Thị Thu Thủy, Đại học Sư phạm Hà Nội, nhấn mạnh, tư tưởng "khoan thư sức dân" dưới thời Trần không phải là khẩu hiệu suông mà được cụ thể hóa bằng các chính sách an sinh xã hội linh hoạt.
Thực tiễn gần hai thế kỷ trị vì, Đại Việt thường xuyên đối phó với thiên tai, địch họa. Thống kê từ sử liệu cho thấy, thời Trần ghi nhận ít nhất hơn 30 năm xảy ra thủy tai, chủ yếu ở kinh thành Thăng Long và đồng bằng sông Hồng. Triều đình cho đắp đê quai vạc phòng lụt, đặt hẳn chức quan chuyên đốc thúc đắp đê điều xuống tận cấp địa phương. Khi đắp đê phạm vào ruộng của dân, nhà nước căn cứ theo giá để đền bù.
Với chính sách thuế khóa, mỗi khi hạn hán, mất mùa, nhà Trần thường ban chiếu miễn giảm tô thuế, như năm 1242 hạ xá một nửa thuế ruộng.
Để hồi phục sau chiến tranh, năm 1288, ngay sau chiến thắng Nguyên - Mông lần ba, triều đình tập trung cứu trợ những nơi bị tổn thương nặng nhất để nhanh chóng phục hồi kinh tế. Ngoài ra, nhà nước còn cứu trợ khẩn cấp giúp người dân vượt qua đói kém, dịch bệnh.
"Dân là nguồn lực căn bản, nhưng sức dân có hạn. Khoan thư sức dân chính là tạo nền tảng ổn định lâu dài cho thực thi quyền lực nhà nước", PGS Thủy phân tích, nhấn mạnh tư tưởng trên không phải khẩu hiệu mà trở thành nguyên tắc điều hành đất nước.
Đền Kiếp Bạc thuộc phường Trần Hưng Đạo (Hải Dương cũ), là phủ đề, nơi mất mà sau trở thành nơi thờ Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Ảnh: Lê Tân
Nhân tài "vừa đông, vừa đẳng cấp"
GS Phạm Hồng Tung, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhận định, "căn cước quyền lực" của nhà Trần chính là sở hữu đội ngũ nhân tài kiệt xuất. Theo ông, hoàng tộc nhà Trần có chế độ, quy tắc đào tạo nhân tài thành công nhất, không một triều đại phong kiến nào ở Việt Nam có thể so sánh.
Bên cạnh việc đào tạo bài bản trong hoàng tộc như Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, nhà Trần còn "rộng đường" cho người tài ngoài dòng họ. Những người xuất thân bình dân như Phạm Ngũ Lão, Nguyễn Khoái hay tầng lớp nô tì như Yết Kiêu, Dã Tượng đều được tin dùng và giao phó trọng trách. Chế độ khoa cử thời đại này cũng quy củ hơn so với trước khi đặt ra lệ chọn tam khôi từ khoa thi năm 1247.
Từ những phân tích trên, các chuyên gia đúc kết, di sản vương triều Trần để lại sau 800 năm vẫn là những kinh nghiệm quý giá cho quản trị quốc gia hiện đại. Đó là, chính quyền không chỉ quản lý hành chính mà phải chăm lo an sinh, giáo dục, y tế cho dân. Chính quyền cần hoạch định và triển khai chiến lược phát triển nhân tài quốc gia, đặc biệt là nhân tài đỉnh cao về khoa học công nghệ.
