Giảm phát là gì trong kinh tế học vĩ mô
Trong kinh tế học vĩ mô, giảm phát được định nghĩa là tình trạng mức giá chung của hàng hóa và dịch vụ trong nền kinh tế giảm xuống một cách liên tục trong một khoảng thời gian đủ dài. Hiện tượng này thường được xác định thông qua các chỉ số giá như Chỉ số Giá Tiêu Dùng (CPI), khi tốc độ tăng CPI chuyển sang mức âm trong nhiều kỳ liên tiếp. Về mặt lý thuyết, giảm phát đồng nghĩa với việc sức mua thực của đồng tiền tăng lên, bởi cùng một lượng tiền có thể mua được nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn so với trước đó.
Tuy nhiên, các nhà kinh tế học cho rằng việc giá cả giảm không thể được xem là một tín hiệu tích cực nếu nó không đi kèm với sự cải thiện về năng suất, thu nhập và kỳ vọng kinh tế. Trong thực tế, giảm phát thường xuất hiện trong bối cảnh tổng cầu suy yếu, tăng trưởng chậm lại và niềm tin của khu vực tư nhân sụt giảm. Khi đó, mức giá thấp không phản ánh sự hiệu quả của nền kinh tế mà cho thấy sức hấp thụ của thị trường đang giảm, khiến doanh nghiệp khó mở rộng sản xuất và người lao động đối mặt với rủi ro thu nhập bấp bênh hơn.
Nguồn gốc của giảm phát không nằm ở giá mà ở cầu
Bản chất của giảm phát thường bắt nguồn từ sự suy giảm mạnh của tổng cầu trong nền kinh tế, thay vì chỉ đơn thuần là biến động của giá cả. Khi thu nhập của người dân tăng chậm hoặc suy giảm, triển vọng việc làm trở nên bất ổn, hoặc môi trường kinh tế chứa đựng nhiều rủi ro, chi tiêu tiêu dùng có xu hướng bị thu hẹp. Song song với đó, doanh nghiệp và nhà đầu tư cũng trở nên thận trọng hơn, cắt giảm đầu tư do lo ngại khả năng sinh lời trong tương lai.
Trong bối cảnh tổng cung hàng hóa không giảm tương ứng, sự suy yếu của cầu tạo ra áp lực dư cung, buộc các doanh nghiệp phải cạnh tranh bằng cách hạ giá để duy trì doanh số. Tuy nhiên, việc giảm giá lan rộng lại hình thành kỳ vọng rằng giá sẽ tiếp tục đi xuống, khiến người tiêu dùng càng có xu hướng trì hoãn mua sắm. Chính sự thay đổi trong kỳ vọng này làm cho cầu hiện tại suy yếu hơn nữa, tạo ra một vòng xoáy tiêu cực, trong đó giá giảm vừa là hệ quả, vừa là tác nhân làm trầm trọng thêm tình trạng giảm phát.
Sức mua tăng nhưng sức cầu thực lại suy yếu
Một nghịch lý cốt lõi của giảm phát nằm ở chỗ sức mua danh nghĩa của đồng tiền tăng lên, trong khi sức cầu thực của nền kinh tế lại suy giảm. Trên phương diện lý thuyết, khi giá cả giảm, thu nhập thực của người dân được cải thiện, từ đó tạo điều kiện cho tiêu dùng gia tăng. Tuy nhiên, trong môi trường giảm phát, hành vi kinh tế của người tiêu dùng thường diễn biến theo hướng ngược lại.
Khi kỳ vọng giá sẽ tiếp tục giảm trong tương lai, người tiêu dùng có xu hướng hoãn các quyết định chi tiêu, đặc biệt là đối với những mặt hàng có giá trị lớn hoặc không mang tính thiết yếu. Việc trì hoãn này làm doanh thu của doanh nghiệp suy giảm, buộc họ phải điều chỉnh kế hoạch sản xuất, cắt giảm chi phí, giảm lương hoặc thu hẹp quy mô lao động. Khi thu nhập của người lao động bị ảnh hưởng, sức cầu của nền kinh tế tiếp tục suy yếu, khiến lợi thế về sức mua danh nghĩa không được chuyển hóa thành tiêu dùng thực tế.
Giảm phát và mối liên hệ với suy thoái kinh tế
Lịch sử kinh tế cho thấy giảm phát kéo dài thường gắn liền với các giai đoạn suy thoái nghiêm trọng. Trường hợp điển hình là thời kỳ Đại Suy thoái những năm 1930, khi giá cả hàng hóa và dịch vụ giảm sâu, song song với sự sụp đổ của sản xuất, đầu tư và thị trường lao động. Trong giai đoạn này, giảm phát không giúp cải thiện đời sống kinh tế mà ngược lại, làm trầm trọng thêm tình trạng thất nghiệp và suy giảm thu nhập trên diện rộng.
Một đặc điểm đáng chú ý của giảm phát trong suy thoái là tác động tiêu cực lên gánh nặng nợ nần. Khi giá cả và thu nhập giảm, giá trị thực của các khoản nợ lại tăng lên, khiến cả doanh nghiệp lẫn hộ gia đình gặp nhiều khó khăn hơn trong việc trả nợ. Áp lực này có thể lan sang hệ thống tài chính, làm các tổ chức tín dụng thận trọng hơn trong việc cho vay, từ đó siết chặt dòng vốn đối với nền kinh tế và kéo dài quá trình suy thoái.
Bản chất cốt lõi của giảm phát là sự suy giảm niềm tin
Nhìn một cách tổng thể, giảm phát không đơn thuần là câu chuyện giá cả đi xuống, mà phản ánh sự suy giảm sâu sắc của niềm tin vào triển vọng kinh tế trong tương lai. Khi người tiêu dùng lo ngại về thu nhập và việc làm, doanh nghiệp bi quan về khả năng tiêu thụ sản phẩm, còn nhà đầu tư thiếu niềm tin vào tăng trưởng, toàn bộ nền kinh tế có xu hướng co cụm lại.
Chính sự suy giảm niềm tin này khiến giảm phát trở thành một trạng thái đặc biệt nguy hiểm. Khi kỳ vọng tiêu cực đã ăn sâu vào hành vi kinh tế, việc khôi phục tăng trưởng không chỉ phụ thuộc vào các biện pháp kỹ thuật như hạ lãi suất hay tăng chi tiêu công, mà còn đòi hỏi thời gian và những tín hiệu đủ mạnh để củng cố lại niềm tin của khu vực tư nhân. Vì vậy, các nhà hoạch định chính sách thường ưu tiên ngăn chặn giảm phát ngay từ sớm, nhằm bảo vệ động lực tăng trưởng và sự ổn định dài hạn của nền kinh tế, thay vì chỉ nhìn vào lợi ích bề nổi của việc giá cả giảm xuống.
