Ngày nào cũng vậy, trước giờ truyền thuốc, bà Nguyễn Thị Linh, 62 tuổi, ở ngoại thành Hà Nội, đều ngồi lặng trước bàn ăn, tính toán lại số tiền còn trong túi. Bà mắc ung thư vú giai đoạn tiến triển, đã phẫu thuật và hóa trị, nay phải điều trị bằng thuốc đích. Mỗi hộp thuốc giá gần 30 triệu đồng, dùng trong một tháng, bảo hiểm y tế chỉ chi trả một phần.
Ba năm điều trị là ba năm căn nhà của bà thu hẹp dần. Từ tiền tiết kiệm, đến vay mượn họ hàng, thế chấp mảnh đất sau nhà. Cuối cùng, căn nhà cấp bốn nơi vợ chồng bà gắn bó hơn 40 năm cũng phải rao bán. “ Bán nhà còn hơn bán mạng ”, bà nói, ánh mắt không giấu được sự mệt mỏi.
Chồng bà từng làm thợ xây, nay đau khớp, không thể lao động nặng. Quầy tạp hóa nhỏ trước nhà là nguồn thu chính, mỗi ngày lãi vài chục nghìn đồng. Số tiền ấy không đủ mua nổi một viên thuốc.
Nhiều lần, khi tiền không kịp xoay, bà Linh xin bác sĩ giãn liều, kéo dài thời gian dùng thuốc. Việc này khiến hiệu quả điều trị giảm, bệnh có dấu hiệu tiến triển xấu. “ Biết là rủi ro, nhưng không còn cách nào khác ”, bà nói.
Trong phòng chờ truyền hóa chất tại bệnh viện, bà Linh gặp nhiều bệnh nhân cùng cảnh. Họ nói với nhau về phác đồ điều trị, về tác dụng phụ, rồi lặng lẽ chuyển sang chuyện giá thuốc, chuyện vay nợ. Với họ, ung thư không chỉ là cuộc chiến sinh tử, mà còn là phép thử nghiệt ngã về khả năng chi trả.
Anh Trần Văn Hưng, 45 tuổi, công nhân một khu công nghiệp ở Bắc Ninh, phát hiện ung thư phổi sau nhiều tháng ho dai dẳng. Kết quả xét nghiệm cho thấy anh phù hợp với thuốc điều trị đích – loại thuốc được đánh giá hiệu quả cao, ít tác dụng phụ, nhưng giá hơn 40 triệu đồng mỗi tháng.
Ba tháng đầu điều trị, anh đáp ứng thuốc tốt, sức khỏe cải thiện, nhưng số tiền dành dụm hơn 10 năm đi làm cũng nhanh chóng cạn. Vợ anh nghỉ việc để chăm chồng, hai con đang học tiểu học và trung học cơ sở. Gánh nặng tài chính dồn lên gia đình vốn chỉ trông vào đồng lương công nhân.
“ Tiền thuốc một tháng bằng cả năm học của con ”, vợ anh nói. Bảo hiểm y tế chi trả một phần, song số tiền còn lại vẫn quá lớn. Gia đình vay ngân hàng, vay họ hàng, vay cả đồng nghiệp. Những cuộc điện thoại hỏi thăm dần trở thành lời nhắc nợ.
Đến tháng thứ sáu, anh Hưng đề nghị bác sĩ dừng thuốc đích, chuyển sang hóa trị thông thường. “ Nếu tôi uống tiếp, nhà sẽ kiệt quệ. Con tôi rồi lấy gì đi học ”, anh nói. Bác sĩ giải thích nguy cơ bệnh tiến triển nhanh khi ngừng thuốc, nhưng anh vẫn giữ quyết định.
Từ ngày đổi phác đồ, cơ thể anh suy kiệt rõ rệt, buồn nôn, rụng tóc, mệt mỏi kéo dài. Dù vậy, anh cho biết mình “nhẹ lòng hơn” khi giữ được khoản tiền cuối cùng cho hai con. “ Tôi chấp nhận phần khó về mình ”, anh nói.
Bác sĩ Bệnh viện K thăm khám cho bệnh nhân ung thư. (Ảnh minh họa: Bệnh viện K)
Theo tiến sĩ, bác sĩ Ong Thế Duệ, Viện Chiến lược và Chính sách Y tế (Bộ Y tế), chi phí điều trị ung thư đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất của hệ thống y tế Việt Nam cũng như nhiều quốc gia trên thế giới.
Trong hai thập kỷ qua, giá thuốc ung thư tăng với tốc độ chóng mặt. Nếu trước đây, chi phí trung bình cho một bệnh nhân vào khoảng 12.000 USD mỗi năm thì hiện nay con số này vượt 120.000 USD. Một số liệu pháp tiên tiến như CAR T-cell thậm chí có giá lên tới 500.000 USD, tương đương hơn 13 tỷ đồng cho một ca điều trị.
Giá thuốc cao không chỉ xuất phát từ chi phí nghiên cứu và thử nghiệm kéo dài nhiều năm, bao gồm cả những loại thuốc thất bại, mà còn do phạm vi sử dụng hẹp, chỉ phục vụ cho nhóm nhỏ bệnh nhân, đặc biệt là các bệnh hiếm. “ Giá thuốc ung thư tăng nhanh trở thành thách thức lớn, kể cả với hệ thống y tế ở các nước phát triển ”, ông nói.
Tại Việt Nam, thống kê năm 2023 cho thấy quỹ bảo hiểm y tế chi hơn 7.500 tỷ đồng cho thuốc điều trị ung thư, chiếm 15,8% tổng chi khám chữa bệnh bảo hiểm y tế. Con số này tăng mạnh so với năm 2022, khi mức chi là hơn 6.600 tỷ đồng, tương đương 14,5%.
Tuy nhiên, phần lớn ngân sách bảo hiểm hiện vẫn tập trung vào các thuốc hóa trị cổ điển – nhóm thuốc có hiệu quả điều trị còn hạn chế và gây nhiều tác dụng phụ. Trong khi đó, các thuốc thế hệ mới như liệu pháp miễn dịch, điều trị đích chưa được bảo hiểm y tế thanh toán, khiến đa số người bệnh không thể tiếp cận.
Chi phí điều trị bằng thuốc miễn dịch hiện ở mức rất cao. Với ung thư phổi, mỗi lọ thuốc có giá hàng chục triệu đồng. Tổng chi phí cho một liệu trình có thể lên tới hàng trăm triệu, thậm chí vượt một tỷ đồng. Vì vậy, chỉ khoảng 10% bệnh nhân ung thư tại Việt Nam có cơ hội sử dụng các liệu pháp tiên tiến này.
Để cải thiện khả năng tiếp cận thuốc ung thư, nhiều quốc gia áp dụng đánh giá công nghệ y tế (HTA) trong quá trình ra quyết định chi trả. Một số nước xây dựng quỹ riêng cho thuốc ung thư, triển khai cơ chế chia sẻ rủi ro giữa cơ quan bảo hiểm và hãng dược, hoặc chấp nhận ngưỡng chi phí - hiệu quả cao hơn đối với nhóm thuốc này.
Bên cạnh đó, các chương trình hỗ trợ bệnh nhân (Patient Assistance Programs – PAPs) do các hãng dược triển khai được xem là giải pháp tài chính quan trọng. Một nghiên cứu tổng quan tại 176 quốc gia cho thấy 97 nước (chiếm 55%) áp dụng hình thức này, chủ yếu ở các quốc gia thu nhập thấp và trung bình. Theo đó, bệnh nhân có thể được tặng hoặc hỗ trợ thuốc miễn phí, qua đó giảm đáng kể gánh nặng chi phí điều trị.
Trên thế giới, các chương trình hỗ trợ thuốc trở thành giải pháp phổ biến. Ở các nước thu nhập cao, mục tiêu là mở rộng khả năng tiếp cận thuốc mới. Với các quốc gia thu nhập trung bình như Việt Nam, đây được xem là cách rút ngắn thời gian tiếp cận thuốc tiên tiến, đồng thời mở rộng cơ hội điều trị cho người bệnh.
Các chuyên gia đánh giá đây là nguồn lực tài chính bổ trợ, giúp khơi thông nguồn lực xã hội, giảm áp lực cho hệ thống y tế công và góp phần thực hiện mục tiêu giảm chi tiền túi của người dân xuống dưới 30% vào năm 2030 theo Nghị quyết 20/2017.
Gánh nặng tài chính của ung thư được phản ánh rõ qua các khảo sát. Nghiên cứu năm 2015 của Viện Nghiên cứu Sức khỏe Toàn cầu George tại 8 quốc gia, trong đó 20% mẫu là người Việt Nam, cho thấy 55% bệnh nhân ung thư ở Việt Nam rơi vào tình trạng khánh kiệt tài chính chỉ sau một năm phát hiện bệnh. Có tới 66% phải vay nợ để tiếp tục điều trị, 34% không đủ tiền mua thuốc và 24% lâm vào khủng hoảng kinh tế gia đình.
Ung thư đang trở thành gánh nặng ngày càng lớn đối với hệ thống y tế. Mỗi năm, Việt Nam ghi nhận khoảng 182.600 ca mắc mới, 122.700 ca tử vong và hơn 350.000 người đang sống chung với bệnh. Nếu không có các cơ chế tài chính đặc thù, nhiều bệnh nhân sẽ tiếp tục bị bỏ lại phía sau trong cuộc chiến sinh tử này.
