Các nhà lãnh đạo châu Âu tại một hội nghị thượng đỉnh ở Hamburg, Đức (Ảnh: AFP).
Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump gây chấn động thế giới bằng các biện pháp cứng rắn về kinh tế với châu Âu và công kích các chính trị gia của lục địa này, các nhà lãnh đạo khắp châu Âu đã gặp nhau trong một “bữa tối khẩn cấp” ở Brussels.
Khi các món ăn truyền thống được dọn lên bàn, các nhà lãnh đạo vẫn loay hoay với câu hỏi: Châu Âu nên làm gì để ứng phó với sự xấu đi nhanh chóng trong quan hệ với Mỹ, mà biểu hiện gần đây nhất là việc Tổng thống Trump theo đuổi kế hoạch sáp nhập Greenland?
Thủ tướng Italy Giorgia Meloni, một đồng minh của Tổng thống Trump trong nhiều vấn đề, đến dự cuộc họp và kêu gọi tiếp tục đối thoại với nhà lãnh đạo Mỹ.
Thủ tướng Đức Friedrich Merz đề xuất cắt giảm quy định kinh doanh trên toàn châu Âu, để thúc đẩy tăng trưởng và giảm phụ thuộc vào nền kinh tế Mỹ.
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho rằng để giành được sự tôn trọng từ Tổng thống Trump, châu Âu cần thể hiện sự sẵn sàng đáp trả các mối đe dọa của ông.
"Cẩm nang hành động"
Các cuộc thảo luận kéo dài tới tận rạng sáng. Theo lời 3 quan chức được thông báo về cuộc họp cũng như các phát biểu công khai của lãnh đạo, kết quả của cuộc gặp là “cẩm nang hành động” của các nhà lãnh đạo châu Âu để đối phó với một chính quyền Trump được dự đoán sẽ tiếp tục bất ổn.
Kế hoạch của các nhà lãnh đạo châu Âu là giữ bình tĩnh trước những hành động gây sức ép trong tương lai của Tổng thống Trump, cảnh báo đáp trả Mỹ bằng thuế quan và âm thầm làm việc để khiến châu Âu ít phụ thuộc hơn về quân sự và kinh tế vào một đồng minh ngày càng thiếu tin cậy.
“Cẩm nang hành động” cho thấy các nhà lãnh đạo châu Âu đang lên tiếng phản đối Tổng thống Trump mạnh hơn bao giờ hết, song vẫn gặp khó khăn trong việc biến khẩu hiệu thành hành động.
Tổng thống Trump phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, Thụy Sĩ (Ảnh: New York Times).
Để xoa dịu Tổng thống Trump trong ngắn hạn, châu Âu đang bàn cách tăng cường an ninh Bắc Cực. Về dài hạn, để giảm sự lệ thuộc vào Washington, họ đang nỗ lực đa dạng hóa quan hệ thương mại, cải thiện năng lực quân sự và làm cho các quốc gia trong châu lục bớt phụ thuộc vào công nghệ Mỹ.
Tuy vậy, họ vẫn chưa có một kế hoạch khả thi để nhanh chóng đảm bảo khả năng tự chủ quân sự khỏi Mỹ. Hệ thống tài chính và ngân hàng của châu Âu vẫn còn phân mảnh, khiến việc tài trợ cho các dự án tham vọng trở nên khó khăn. Quá trình ra quyết định kéo dài, và các nhà lãnh đạo bị chia rẽ về cách thực hiện một dự án có thể mất nhiều năm, thậm chí nhiều thập niên, nhằm giảm sự phụ thuộc xuyên Đại Tây Dương.
“Những tuần vừa qua đã cho thấy thực tế rằng Liên minh châu Âu thường bị cuốn theo những làn sóng do bên khác tạo ra, rằng chúng ta phụ thuộc quá nhiều vào những yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát và chưa khai thác đủ thế mạnh của mình”, Thủ tướng Bỉ Bart De Wever, người tham dự bữa tối ở Brussels, nói với các nhà lập pháp Bỉ.
Chính phủ Đức và Italy đã cùng soạn thảo một tài liệu chính sách chung sau cuộc gặp giữa lãnh đạo hai nước. Tài liệu này phản ánh mong muốn ngày càng tăng về việc nâng cao tính tự chủ chiến lược của châu Âu, đồng thời nêu ra những trở ngại đối với mục tiêu này.
Tài liệu kêu gọi những bước đi ngay lập tức nhằm cắt giảm các quy định và thúc đẩy đầu tư, bao gồm các biện pháp đã được tranh luận từ lâu để tạo ra một thị trường vốn chung toàn châu Âu và một sàn chứng khoán toàn châu Âu.
Tài liệu này sẽ góp phần định hướng cho cuộc họp tiếp theo của các nhà lãnh đạo Liên minh châu Âu - một cuộc gặp không chính thức vào ngày 12/2 - mà Đức và Italy hy vọng sẽ mang lại kết quả tức thì.
Về việc đa dạng hóa các mối quan hệ, tài liệu nêu rõ: “Chúng ta cần tham vọng hơn, tập trung hơn và nhanh hơn”.
Có lẽ những bước đi cụ thể nhất mà châu Âu đang thực hiện là trong lĩnh vực thương mại. Các lãnh đạo châu Âu đã công bố một thỏa thuận thương mại được mong đợi từ lâu với Ấn Độ, nền kinh tế lớn tăng trưởng nhanh nhất thế giới, nhằm mở rộng thị trường ngoài Mỹ. Đây là một trong hàng loạt thỏa thuận thương mại mà các quan chức châu Âu đang xúc tiến để bảo đảm chuỗi cung ứng và khách hàng trong tương lai.
Việc giải phóng khỏi sự phụ thuộc vào chất bán dẫn nhập khẩu, đất hiếm, các sản phẩm công nghệ và vũ khí của Mỹ sẽ giúp châu Âu có thêm đòn bẩy trong quan hệ đối tác với Washington, cũng như khả năng ứng phó tốt hơn trước các mối đe dọa thuế quan của chính quyền Tổng thống Trump. Trước khi làm dịu lập trường về Greenland, lãnh thổ tự trị của Đan Mạch mà Tổng thống Mỹ đang kỳ vọng kiểm soát, ông Trump từng gợi ý rằng ông có thể dùng biện pháp cưỡng ép thương mại để giành được hòn đảo này.
Những lời đe dọa của Tổng thống Trump liên quan đến Greenland cũng khiến châu Âu bàn bạc khẩn trương hơn về việc giảm sự phụ thuộc quân sự vào Washington.
Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen tuyên bố châu Âu phải chi đủ ngân sách để có khả năng phòng vệ hoàn toàn vào năm 2030. Các quan chức quốc phòng Đức cho biết họ muốn đạt được sự tự chủ vào năm 2029. Liên minh châu Âu đang giúp đẩy nhanh nỗ lực này và tiến thêm một bước khi tạo điều kiện cho 8 quốc gia châu Âu tiếp cận các khoản vay trị giá hàng tỷ euro để cải thiện cơ sở hạ tầng quân sự.
Các binh sĩ Đan Mạch tại thủ phủ Nuuk, Greenland (Ảnh: AFP).
Mâu thuẫn nội bộ
Các quan chức châu Âu cũng đang mở rộng kế hoạch bảo vệ chung khu vực Bắc Cực trước Nga và Trung Quốc, với hy vọng cho Tổng thống Trump thấy rằng họ có thể góp phần bảo vệ lợi ích của Mỹ tại khu vực này mà không phải nhượng bộ Greenland. Chiến dịch này, do NATO dẫn dắt, có thể sẽ mang tên “Arctic Sentry” (Người gác Bắc Cực).
Các quan chức và chuyên gia cho biết chiến dịch Bắc Cực cũng sẽ mở rộng các nhiệm vụ trinh sát, chủ yếu dựa vào máy bay không người lái, mà một số thành viên liên minh đã triển khai tại vùng Cực Bắc để theo dõi và tìm kiếm tàu thuyền, tàu ngầm của Nga.
Tướng lĩnh cao cấp nhất của Pháp đã gặp binh sĩ Thụy Điển nhằm tăng cường hợp tác Bắc Cực. Các quốc gia khác, bao gồm Italy, đang điều chỉnh một số lữ đoàn để phù hợp với hoạt động tại Bắc Cực. Quân đội Anh cũng đang mở rộng việc triển khai lực lượng ở miền bắc Na Uy.
Tuy vậy, các cuộc thảo luận về chiến dịch NATO đề xuất ở Bắc Cực vẫn đang ở giai đoạn rất sớm. Ngoài ra, sự chia rẽ giữa một số thành viên NATO có thể làm chậm tiến trình.
Theo hai quan chức, chiến dịch này sẽ phải tránh xa một hòn đảo phi quân sự gần Bắc Cực để không vấp phải sự phản đối từ một đồng minh là Thổ Nhĩ Kỳ, khi các nhà khoa học nước này đang hiện diện tại đó. Canada cũng tỏ ra không mặn mà với việc chuyển thêm trách nhiệm quốc phòng cho NATO.
Những căng thẳng này có nguy cơ tạo ra hình ảnh thiếu đoàn kết, làm suy yếu châu Âu đúng vào lúc họ đang cố gắng củng cố sức mạnh.
Những điểm bất đồng cũng xuất hiện trong nội bộ châu Âu về việc liệu Ukraine có phải là ưu tiên cấp bách hơn Bắc Cực hay không. Một số nhà lãnh đạo, đặc biệt ở các quốc gia gần Ukraine, tỏ ra không sẵn sàng đối đầu với Tổng thống Trump về Greenland khi châu Âu vẫn cần ông hỗ trợ Kiev trong cuộc chiến với Nga.
Một chiến lược quen thuộc mà châu Âu có thể vẫn tiếp tục sử dụng với Tổng thống Trump: sự kiên nhẫn, trong lúc chờ xem ông sẽ nói và làm gì tiếp theo.
Theo Jon Rahbek-Clemmensen, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu An ninh Bắc Cực thuộc Học viện Quốc phòng Hoàng gia Đan Mạch, Đan Mạch và Greenland vẫn chờ đợi một đề nghị nghiêm túc từ Mỹ, có thể mở rộng sự hiện diện của Mỹ trên hòn đảo mà không trao quyền sở hữu.
“Đó sẽ là cách khôn ngoan nhất, đưa ra một “củ cà rốt” đủ lớn. Vấn đề với Mỹ là họ đã dùng rất nhiều “cây gậy”, nhưng lại rất mơ hồ về “củ cà rốt”, chuyên gia Rahbek-Clemmensen nhận định.
