Trong kho tàng câu đố dân gian Việt Nam, có những câu nghe qua tưởng nghịch ngợm mà lại gợi mở cả một không gian văn hóa. Câu đố: “Bốn bên thành lũy hiểm cao/ Có một thằng trọc nhảy vào nhảy ra” là một trong số đó.
Bạn có nghĩ ra được đáp án nào không?
Ảnh minh hoạ: internet
Đáp án đơn giản, đó chính là cối giã trầu (hoặc cối tỏi, cối đâm tiêu, cối chày giã gạo). “Bốn bên thành lũy hiểm cao” chính là phần thân cối thường được làm bằng đá hoặc gỗ, có thành cao, lòng sâu. Còn “thằng trọc nhảy vào nhảy ra” là hình ảnh chiếc chày tròn, nhẵn, không có “tóc”, được người dùng nhấc lên rồi giã xuống liên tục. Nhịp chày đều đặn ấy từng là âm thanh quen thuộc của làng quê Việt mỗi mùa giáp Tết.
Ngày nay, máy xay xát hiện đại đã thay thế phần lớn công việc thủ công, nên không phải đứa trẻ nào cũng còn hình dung rõ cảnh giã gạo. Nhưng với nhiều thế hệ trước, đó là ký ức không thể quên. Những ngày cuối năm, khi nhà nhà chuẩn bị gói bánh chưng, làm bánh tét, tiếng chày giã gạo vang lên rộn rã. Gạo nếp được giã dẻo để làm bánh giầy, bánh dày; thóc được xay xát để có hạt gạo trắng thơm dâng cúng tổ tiên.
Câu đố dân gian vì thế không chỉ là trò chơi ngôn ngữ mà còn là cách ông bà gửi gắm hình ảnh lao động vào lời ăn tiếng nói thường ngày. Sự ví von “thằng trọc” vừa hóm hỉnh vừa sinh động, khiến người nghe bật cười khi nhận ra đáp án. Đó là nét duyên riêng của câu đố Việt: giản dị mà giàu hình ảnh, gần gũi mà không kém phần tinh tế.
Trong bối cảnh hiện đại, khi trẻ nhỏ quen với điện thoại, máy tính bảng, những câu đố như vậy lại càng đáng trân trọng. Chỉ cần một buổi tối cả nhà quây quần, người lớn đọc câu đố, trẻ con đoán già đoán non, không khí Tết đã thêm ấm áp. Quan trọng hơn, qua mỗi câu đố, trẻ được tiếp cận với nếp sống xưa, hiểu thêm về lao động sản xuất và giá trị của hạt gạo.
Tết vốn là dịp trở về, không chỉ trở về nhà, mà còn trở về với ký ức, với truyền thống. Một câu đố dân gian tưởng chừng đơn giản lại mở ra cả một không gian văn hóa. Nó nhắc ta nhớ rằng, trước khi có những thiết bị hiện đại, con người đã cần mẫn tạo ra lương thực bằng đôi tay và sự bền bỉ.
