Nhận định này được GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương đưa ra tại Hội thảo khoa học “Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và Chủ nghĩa xã hội công nghệ - Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, chiều 13/1.
Hội thảo do Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp với Hội đồng Lý luận Trung ương tổ chức, bàn thảo trực diện về hai khái niệm "Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số” và “Chủ nghĩa xã hội công nghệ”.
Mục tiêu là nhận diện, phân tích và luận giải những biến đổi sâu sắc của chủ nghĩa tư bản hiện đại và chủ nghĩa xã hội hiện thực trong kỷ nguyên mới.
Chủ trì và phát biểu đề dẫn, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh: “Sự bùng nổ của công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo (AI), vạn vật kết nối (IoT), tự động hóa thông minh và siêu lượng tử đang biến đổi căn bản chất lượng mới của lực lượng sản xuất, phương thức tổ chức, phân phối và làm thay đổi toàn diện cấu trúc quyền lực kinh tế xã hội trên phạm vi toàn cầu”.
Phân tích sâu sắc về mô hình “Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số”, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng chỉ rõ một nghịch lý lớn: Dữ liệu và tri thức vốn được tạo ra từ sự tham gia xã hội hóa của hàng tỷ người dùng, nhưng lại bị tư nhân hóa và trở thành tài sản riêng của các tập đoàn công nghệ khổng lồ. “Trong mô hình này, dữ liệu không còn đơn thuần là thông tin mà là tài nguyên chiến lược, mang lại nguồn lợi nhuận không giới hạn”, ông nhận xét.
Các tập đoàn như Nvidia, Meta hay SpaceX không chỉ đơn thuần là chủ thể kinh tế, mà đang trở thành những trung tâm quyền lực mới, nắm giữ độc quyền về tài nguyên số và thuật toán. Một số rất ít doanh nghiệp công nghệ nắm quyền kiểm soát dữ liệu, các dòng chảy thông tin, các hành vi tiêu dùng và thậm chí cả dư luận xã hội.
Dữ liệu trở thành cơ sở để hình thành các rào cản kiểm soát thị trường, dẫn dắt các nền kinh tế và củng cố vị thế độc quyền của các tập đoàn. Ông cảnh báo về nguy cơ hình thành “chủ nghĩa thực dân công nghệ”, nơi các nước đang phát triển dễ rơi vào bẫy lệ thuộc về công nghệ và phân khúc giá trị thấp.
Đối lập với điều đó chính là mô hình “Chủ nghĩa xã hội công nghệ”; GS.TS Nguyễn Xuân Thắng khẳng định, công nghệ số là sản phẩm văn minh nhân loại và trong chế độ xã hội chủ nghĩa, công nghệ phải phục vụ con người, mang tính bao trùm và nhân văn.
Điểm khác biệt căn bản nằm ở mục tiêu: nếu nền kinh tế thị trường tư bản hướng vào lợi nhuận cá nhân và độc quyền, nền kinh tế của chúng ta hướng tới lợi ích xã hội, bảo vệ dữ liệu công dân như một quyền cơ bản và đảm bảo “không ai bị bỏ lại phía sau”.
Giáo sư cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về quan hệ sản xuất để thích ứng với trình độ mới của lực lượng sản xuất, đảm bảo vai trò điều tiết của Nhà nước nhằm ngăn chặn sự bất bình đẳng mới phát sinh từ công nghệ.
Bên cạnh bài phát biểu định hướng của GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, hội thảo cũng ghi nhận nhiều tham luận giá trị từ các chuyên gia, nhà khoa học, học giả nhằm làm rõ hơn các khía cạnh thực tiễn của vấn đề.
PGS.TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, đưa ra góc nhìn mới mẻ về “Thất bại và Dữ liệu”. Dẫn câu nói của tỷ phú Elon Musk "Nếu bạn chưa từng thất bại, điều đó có nghĩa là bạn chưa đủ đổi mới sáng tạo", ông cho rằng, muốn đổi mới sáng tạo, xã hội cần xây dựng văn hóa khoan dung với thất bại, coi thất bại là một dạng dữ liệu đặc biệt để hiệu chỉnh chính sách. Ông đề xuất cơ chế thử nghiệm (sandbox) có kiểm soát, tránh tình trạng “sợ sai, giấu sai, đổ lỗi”, đang kìm hãm sự bứt phá.
Đồng quan điểm về tầm nhìn phát triển, GS.TS Trần Văn Phòng nhấn mạnh yêu cầu cấp bách về giáo dục đào tạo, bao gồm tư duy toán học và thuật toán trong quy hoạch và quản lý đô thị, cũng như phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nhân lực số.
Ông khẳng định, trong kỷ nguyên số, cần phát huy vai trò của cả dân tộc, hệ thống chính trị, trong đó doanh nhân phải là lực lượng đi đầu.
Từ góc độ kinh tế quốc tế, PGS.TS Hoàng Xuân Bình, Đại học Ngoại thương chỉ ra những thách thức về khoảng cách số giữa các địa phương (ví dụ chênh lệch lớn giữa Bắc Ninh và Lai Châu) và vấn đề khung pháp lý số, nhân tài số.
Ông kiến nghị cần thiết kế chính sách dựa trên dữ liệu và bằng chứng, đổi mới khu vực công bằng sandbox, đầu tư cho con người, văn hóa; xây dựng khung quản trị dữ liệu; có chính sách đo lường phúc lợi số và khung pháp lý bảo vệ dữ liệu, quyền riêng tư.
