Bài viết dưới đây của PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Giáo dục (ĐH Quốc gia Hà Nội), chia sẻ góc nhìn về những yêu cầu đổi mới mang tính chiến lược đối với giáo dục Thủ đô trong giai đoạn phát triển mới, nhằm khẳng định vai trò dẫn dắt của Hà Nội đối với giáo dục cả nước.
Để hiện thực hóa mục tiêu "đầu tàu" về giáo dục của Hà Nội, điều tiên quyết là cần nhìn nhận một cách thẳng thắn, nghiêm túc những hạn chế, điểm nghẽn đang tồn tại, từ đó đề xuất các giải pháp đủ mạnh, đủ khác biệt và mang tính đột phá.
Với quy mô lớn nhất cả nước (gần 3.000 trường học, hơn 2,3 triệu học sinh và 140.000 giáo viên), giáo dục Hà Nội không chỉ có lợi thế mà còn gánh trên mình trách nhiệm phải dẫn đầu về chất lượng, đổi mới và hội nhập.
Thực tế cho thấy, dù đã đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận, giáo dục Thủ đô vẫn còn không ít hạn chế. Cơ sở vật chất, trường lớp - đặc biệt ở bậc mầm non và THPT - chưa đáp ứng đủ nhu cầu; tình trạng thiếu giáo viên vẫn diễn ra ở nhiều nơi. Những bất cập này góp phần tạo ra khoảng cách về chất lượng giáo dục giữa các khu vực. Bên cạnh đó, tư duy thành tích và áp lực thi cử vẫn chi phối mạnh mẽ, làm suy giảm mục tiêu giáo dục toàn diện.
Việc đổi mới phương pháp dạy học còn chậm và thiếu đồng đều, nhiều giờ học vẫn nặng về truyền thụ kiến thức một chiều. Công tác chuyển đổi số cũng chưa đồng bộ, mức độ ứng dụng công nghệ giữa các trường, các quận, huyện còn chênh lệch rõ rệt.
Những điểm nghẽn này đang kìm hãm phần nào sự phát triển của giáo dục Thủ đô. Việc khắc phục các hạn chế nêu trên không chỉ là yêu cầu nội tại, mà còn là điều kiện tiên quyết để Hà Nội vươn lên, xứng đáng với vai trò “đầu tàu” của giáo dục cả nước.
Kỳ vọng đưa giáo dục Thủ đô vươn tầm dẫn dắt cả nước
Là trung tâm chính trị - văn hóa của Việt Nam, giáo dục Thủ đô được kỳ vọng trở thành hình mẫu, điểm sáng cho cả nước. Để thực hiện vai trò đó, Hà Nội cần một lộ trình đổi mới đồng bộ, có trọng tâm và đủ chiều sâu.
Trước hết, Hà Nội cần giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu trường, thiếu lớp; đồng thời tiên phong triển khai các mô hình hợp tác công - tư trong giáo dục nhằm huy động hiệu quả nguồn lực xã hội cho đầu tư trường học, song song với việc bảo đảm chất lượng và công bằng trong tiếp cận giáo dục.
Cùng với việc giải quyết bài toán trường lớp, Hà Nội cần tận dụng các cơ chế đặc thù từ Luật Thủ đô để tạo đột phá trong quản lý giáo dục, theo hướng tự chủ toàn diện, minh bạch và tăng cường trách nhiệm giải trình. Thủ đô cần đi đầu cả nước trong việc tích hợp hệ sinh thái giáo dục thông minh, đẩy mạnh chương trình tiếng Anh tăng cường và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dạy - học, hướng tới mục tiêu đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học.
Con người luôn là trụ cột quyết định thành bại của mọi cải cách giáo dục. Vì vậy, Hà Nội cần xây dựng đội ngũ nhà giáo đạt chuẩn cao về cả chuyên môn lẫn kỹ năng, đặc biệt là năng lực số, ngoại ngữ và phương pháp dạy học tích hợp liên môn. Thành phố cần có chính sách đủ mạnh để thu hút giáo viên giỏi, nhất là đối với các môn học như STEM, Ngoại ngữ, Tin học; đồng thời kiến nghị Trung ương bổ sung biên chế cho các môn học mới và cải thiện thu nhập nhà giáo, tạo động lực để thầy cô yên tâm gắn bó lâu dài với nghề.
Song song với phát triển đội ngũ, giáo dục Thủ đô cần tiếp tục đổi mới chương trình và phương pháp dạy học theo hướng toàn diện hơn, khuyến khích tự học, sáng tạo và phát triển năng lực cá nhân.
Các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, giáo dục hướng nghiệp cần được đẩy mạnh ngay từ bậc THCS để học sinh sớm định hình sở trường và lựa chọn đúng đắn lộ trình học tập. Bên cạnh đó, công tác đánh giá cũng cần chuyển mạnh từ nặng về điểm số sang đánh giá sự tiến bộ, năng lực và phẩm chất của người học.
Giáo dục Hà Nội cần trở thành mô hình điểm của triết lý “trường học hạnh phúc”, coi trọng sự phát triển hài hòa về trí tuệ, thể chất và tinh thần của học sinh. Các vấn đề về sức khỏe, an toàn cho học sinh cần được chú ý hơn, như đảm bảo bữa ăn bán trú an toàn, xử lý nghiêm vi phạm vệ sinh thực phẩm. Thành phố cũng cần có giải pháp giảm áp lực thi cử, tạo môi trường giáo dục nhân văn, nơi học sinh hứng thú học tập và phát triển toàn diện thay vì “chạy đua” điểm số.
Bên cạnh đó, Hà Nội cần xây dựng thêm nhiều trường phổ thông đạt chuẩn quốc tế, không chỉ ở cơ sở vật chất mà còn ở đội ngũ, chương trình và môi trường học tập hội nhập. Đó sẽ là môi trường phát hiện sớm và bồi dưỡng tài năng cho quốc gia; là điểm đến văn hóa và khoa học trong các sự kiện chào đón lãnh đạo các quốc gia trên thế giới khi muốn giới thiệu về văn hóa, giáo dục, con người Việt Nam.
Với lợi thế tập trung nhiều trường đại học hàng đầu như ĐH Quốc gia Hà Nội, ĐH Bách khoa Hà Nội, các trường sư phạm, y, dược…, Thủ đô cần phát huy mạnh mẽ sức mạnh trí tuệ khoa học và thể chế, thúc đẩy kết nối “3 nhà” (nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp). Cần “biến” các trường đại học trên địa bàn thành những trung tâm đào tạo nhân tài hàng đầu, cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao và giải quyết các bài toán lớn cho Hà Nội như ngập lụt, ô nhiễm không khí và tắc nghẽn giao thông...
Trên nền tảng bề dày văn hóa truyền thống, giáo dục Hà Nội cần góp phần hình thành một thế hệ công dân Thủ đô vừa giàu trí tuệ, sáng tạo, kỹ năng hiện đại, vừa thấm nhuần truyền thống văn hóa, nếp sống thanh lịch của Hà Nội, vừa phù hợp với hệ giá trị quốc gia, chuẩn mực con người Việt Nam.
Cuối cùng, tất cả những kỳ vọng và giải pháp phải hướng tới mục tiêu cao nhất: Xây dựng một nền giáo dục Thủ đô hiện đại, nhân văn, chất lượng cao, đủ sức đồng hành với sự phát triển của Hà Nội và đóng góp cho khát vọng 100 năm của đất nước.
