GS.TS Huỳnh Văn Sơn - Ảnh do nhân vật cung cấp
Chúng tôi đã có cuộc phỏng vấn GS.TS Huỳnh Văn Sơn - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP.HCM.
Tiêu chuẩn xã hội khiến Tết thành dịp "trả bài"
* Vì sao ngày càng nhiều người cảm thấy áp lực khi Tết đến?
- GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Truyền thống xem Tết là dịp đoàn tụ, sum vầy, nhưng những trải nghiệm sâu sắc ấy ở một góc nhìn nào đó có thể giảm đi nếu chúng ta nhìn thẳng vào trải nghiệm tết hiện nay… Ở một xã hội hiện đại với nhiều "màu sắc" và những "áp lực", tết có thể trở thành một "gánh nặng tinh thần" với không ít người.
Không ít người đang sống trong những môi trường áp lực, khi Tết đến lại buộc phải làm tròn vai trò trụ cột, đôi khi không thể nghỉ ngơi, không dám buông lơi. Hãy thử suy nghĩ về khoảnh khắc lên ngôi của những "tiêu chuẩn xã hội" như ai về đúng giờ, ai cưới chưa, ai thành đạt, chơi tết ra sao và cả những vấn đề hậu tết.... sẽ có thể là những gánh nặng trên vai tinh thần, nhất là với người trẻ.
* Theo Giáo sư, áp lực tài chính dịp Tết ảnh hưởng tâm lý ra sao?
- Áp lực tài chính ngày Tết không chỉ là con số tiền phải chi, sự "đầy ắp" của những nhu cầu cần đáp ứng; sự "cố gắng" đủ đầy hài hòa, trọn vẹn mà còn là trạng thái bị đặt trong sự so sánh.
Khi Tết đến, bạn bè khoe lương, khoe thưởng, khoe quà cáp, khoe đi du lịch nơi sang mùa tết,… Thế là nhiều người bắt đầu "diễn xuất vai kinh tế", tức là phải chi tiêu để giữ thể diện xã giao mà bỏ quên trạng thái thật của gia đình hay bản thân.
Lẽ dĩ nhiên, để đáp ứng mong đợi của gia đình, con cái hay xã hội, sự cố gắng về tài chính sẽ khó có thể tạo ra sự thoải mái.
* Những so sánh ngày Tết ấy sẽ gây tổn thương tinh thần như thế nào?
- So sánh, dù có thể vô tình, nhưng ở thời điểm Tết, chính là "con dao hai lưỡi" gây ra những tổn thương tâm lý của không ít người.
Người chưa có gia đình bị hỏi vì sao chưa lập gia đình. Người làm nghề tự do bị đánh giá thua thiệt so với người đi làm công chức.
Thế hệ trẻ bị chê bai vì học trường này, không đỗ đại học kia. Với một số người, sự so sánh về tiền thưởng, kế hoạch trải nghiệm tết và đôi khi chỉ là cây mai trước ngõ nhiều ít hoa, cây đào cao thấp… đều có thể làm cho nỗi buồn xuất hiện…
Mỗi lời nhận xét ngỡ ngàng vô tư, sự so sánh thiếu cân nhắc có thể trở thành một vết cắt vô hình trong tâm hồn người nhận. Nó gợi nhớ đến những thiếu thốn, khát khao còn chưa đạt được. Đó không chỉ là vết cắt cá nhân, nó có thể làm giảm đi độ chặt mối quan hệ trong gia đình, bè bạn, làng xóm…
GS.TS Huỳnh Văn Sơn
Tết là để chia sẻ niềm vui chứ không phải để đặt ai vào thế phán xét. Một hành động hay thái độ thiếu cân nhắc có khi làm cả cái tết khó có màu sắc vui nhộn… Một câu chúc Tết nếu thiếu tâm lý rất dễ trở thành một mũi kim đâm vào lòng tự ti của ai đó. Đó là tổn thương thầm lặng mà mỗi người không đáng để nhận, để trao.
Mạng xã hội - chiếc loa phóng đại áp lực vì so sánh dịp Tết
* Mạng xã hội có làm áp lực Tết tăng lên không, thưa thầy?
- Có thể nói, mạng xã hội là một "chiếc loa phóng đại" cho những điều vốn đã tồn tại. Nó khuếch đại cảm xúc, so sánh, kỳ vọng và cũng khuếch đại cả áp lực bởi tính xã hội và tính công nghệ của nó. Ngày Tết, mạng xã hội tràn ngập hình ảnh hạnh phúc, đoàn viên, quà cáp, tiệc tùng, du lịch... Nhưng đằng sau những bức ảnh đó là bao nhiêu câu chuyện chưa kể?
Chúng ta bị kéo vào một cuộc đua ngầm của hình ảnh: ai đón Tết sang hơn, ai check-in nhiều hơn, ai đăng status sâu sắc hơn. Người trẻ dễ rơi vào trạng thái so sánh, cảm thấy bản thân kém cỏi, hụt hẫng nếu Tết của mình "chẳng có gì đặc biệt".
Điều nguy hiểm là mạng xã hội không chỉ là nơi kết nối mà đôi khi còn trở thành "gương soi méo mó" hay "cán cân không cần thiết" khiến người ta hoài nghi chính mình, làm cho bản thân mất dần sự tự tin nếu không kiểm soát chính mình.
GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Người trẻ hiện nay chịu một lúc nhiều tầng áp lực. Từ sự kỳ vọng của gia đình, phải giỏi giang, thành đạt, lập nghiệp, lập gia đình, đến sự so sánh với bạn bè cùng trang lứa. Không ít bạn trẻ cảm thấy phải "trả bài" cho một năm. Chẳng hạn như có thăng tiến gì không, có người yêu chưa, có mua được nhà chưa, có tiết kiệm nhiều hơn năm trước hay những gì thuộc về tài sản cá nhân.
Ngoài ra, thế hệ trẻ đang sống trong một thời đại chuyển động nhanh, chuẩn mực thay đổi liên tục nhưng Tết lại gắn liền với những hình mẫu cũ khiến họ bị mắc kẹt giữa hai thế giới, một bên là hiện đại hóa cá nhân, một bên là truyền thống tập thể.
Hoặc đó có thể là sự ràng buộc của những nghĩ suy phải tết hài hòa với tết trải nghiệm hạnh phúc. Sự mâu thuẫn này nếu không được thấu hiểu dễ biến thành sự căng thẳng âm ỉ, xung đột nội tại.
GS.TS Huỳnh Văn Sơn: Khi các giá trị tinh thần bị nhường chỗ cho việc chạy theo hình thức, Tết dễ trở nên nặng nề, hao tổn và mất đi tính chữa lành vốn có - Ảnh do nhân vật cung cấp
Giảm gánh nặng ngày tết: Làm nhẹ đi những điều sáo rỗng, hình thức, tiết chế những điều quá sức của mỗi người
* Làm sao để cân bằng giữa kỳ vọng xã hội và sức khỏe tinh thần khi trải nghiệm tết?
- Trước hết, cần xác định rõ rằng không ai có thể làm vừa lòng tất cả. Mỗi người có quyền chọn cách sống, đón Tết phù hợp với hoàn cảnh và giá trị cá nhân. Sức khỏe tinh thần không phải là điều xa xỉ, nó là nền tảng để mỗi người tồn tại và phát triển.
Gia đình, cộng đồng nên mở lòng với những lựa chọn khác biệt của con em mình. Người trẻ cũng cần học cách thiết lập ranh giới nói "không" với những điều khiến bản thân quá tải. Tết không cần hoàn hảo, chỉ cần đủ bình yên là đã quý giá.
Cảm giác về quê ăn Tết áp lực hơn là niềm vui?
Có gia đình ăn uống 500.000 đồng/ngày Tết vẫn đủ, người nói 'chẳng thấm vào đâu'
Đơn giản hóa Tết không có nghĩa là cắt giảm giá trị truyền thống, mà là làm nhẹ đi những điều đã trở nên hình thức, sáo rỗng. Hoặc có thể tiết chế những điều quá sức của cá nhân trong quỹ thời gian và cả những trải nghiệm của bối cảnh hiện đại nếu có thể…
Khi Tết trở thành gánh nặng phải dọn dẹp nhà cho sạch bóng, phải nấu đủ mâm cao cỗ đầy, phải quần áo mới tinh tươm, phải cười thật tươi cả khi mệt lả thì có lẽ chúng ta đang đánh mất linh hồn thật sự của Tết.
Việc giản lược lễ nghi, tập trung vào chất lượng tương tác, một cuộc gọi ý nghĩa hơn một hộp quà đắt tiền… sẽ giúp Tết trở lại đúng nghĩa. Đó là thời gian cho yêu thương chứ không phải một cuộc thi về hình thức.
* Gia đình nên ứng xử thế nào để Tết nhẹ nhàng hơn?
- Gia đình là nơi khởi nguồn và cũng là nơi hóa giải áp lực tốt nhất. Một gia đình biết lắng nghe, tôn trọng sự khác biệt và giảm bớt các chuẩn mực áp đặt sẽ tạo ra không gian an toàn tinh thần cho các thành viên.
Thay vì hỏi con "bao giờ lấy chồng?", hãy hỏi "con có vui không?". Thay vì chê trách, hãy động viên.
Bữa cơm Tết không chỉ là món ngon mà là không khí. Không khí ấy ấm áp hay ngột ngạt, đôi khi chỉ khác nhau ở một ánh mắt thấu hiểu hay một câu nói đầy cảm thông.
GS.TS Huỳnh Văn Sơn
Điều đáng quan tâm không phải là Tết có biến dạng hay chưa mà là cách mỗi người đang cảm nhận và thể hiện Tết ra sao. Khi các giá trị tinh thần bị nhường chỗ cho việc chạy theo hình thức, Tết dễ trở nên nặng nề, hao tổn và mất đi tính chữa lành vốn có. Vì vậy, nói rằng việc một số cá nhân hay gia đình đua tết là có, nhưng cũng không hẳn quá nhiều hay số đông.
3 chìa khóa quan trọng để giữ sức khỏe tinh thần dịp Tết: Chấp nhận, điều chỉnh và kết nối
Chấp nhận rằng không phải ai cũng có Tết hoàn hảo. Có người ăn Tết xa quê, có người thiếu tiền, thiếu người thân, có người đang trải qua biến cố… Đừng ép mình phải vui bằng mọi giá. Cảm xúc thật mới là nền tảng cho sự cân bằng.
Điều chỉnh kỳ vọng thay vì kỳ vọng tất cả mọi thứ phải tuyệt đối đủ đầy, hãy hướng đến cảm giác vừa đủ, vừa sức. Mỗi người, mỗi nhà có thể chọn cách đón Tết riêng miễn là không áp đặt hay tổn thương nhau.
Cuối cùng là kết nối. Kết nối với bản thân, người thân và cộng đồng. Một lời hỏi han chân thành, một sự hiện diện trọn vẹn, một bữa cơm đơn sơ nhưng có mặt đầy đủ những người thương yêu đôi khi lại là điều quý giá nhất.
Tết không phải để chứng minh điều gì mà để trở về với chính mình và với nhau. Khi đó, Tết sẽ thật sự nhẹ nhàng, chữa lành và ý nghĩa.
GS Huỳnh Văn Sơn
