Làm báo từ "2 không" đến 4.0

Những bài báo viết trên giấy chừa lề

Vào khoảng năm 1997, lần đầu tiên tôi bước vào tòa soạn Báo Thanh Niên ở 248 Cống Quỳnh, P.Bến Thành (Q.1 trước đây), TP.HCM trong vai trò thực tập. Đó là một ngôi biệt thự cũ. Đi qua khoảng sân nhỏ là cổng chính, có bàn tiếp tân. Ngay sát bàn tiếp tân là căn phòng, bên trong có một chiếc bàn dài đủ cho khoảng 20 người ngồi (về sau tôi biết đó là phòng họp). 

Dọc theo chiều dài bức tường trong căn phòng này có khoảng 4, 5 máy tính cũ. Tại đây, vài anh chị ngồi gõ vào máy những bài viết của phóng viên trên giấy khổ A4 màu vàng, chừa lề trái, đã qua biên tập với những nét bút màu đỏ.

Tôi tập tễnh vào nghề bằng những bài viết trên giấy như thế với ý thức phải suy nghĩ thật kỹ trước khi viết, cẩn trọng từng câu chữ để tránh tình trạng tẩy xóa hoặc bỏ đi hoặc viết lại cùng một quy định mang tính triết lý: phải chừa lề trên giấy để "giữ lấy lề".

Năm 1999, lần đầu tiên tham gia khóa tập huấn báo chí tại Thái Lan, tôi vẫn gửi bài về tòa soạn với bản viết tay chuyển bằng fax.

ẢNH: TƯ LIỆU

Tác nghiệp không điện thoại, không internet

Các phóng viên ngày nay với đầy đủ công nghệ hỗ trợ, thông tin được chuyển qua email hoặc các ứng dụng sẽ khó hình dung đã từng có lúc chúng tôi tác nghiệp mà không hề có điện thoại di động và internet.

Mỗi ngày, theo từng mảng phụ trách, phóng viên sẽ đến các địa điểm được xem là trạm thông tin để tìm tin. Khi có sự cố nào đó, phóng viên ngồi chờ bên ngoài giờ này qua giờ khác để tiếp cận nguồn tin. Do không có điện thoại di động nên mỗi phóng viên lúc đó sẽ có một máy nhắn tin. Hễ khi nghe tiếng "bíp bíp bíp" là thường biết sẽ nhận tin chỉ đạo từ sếp. Muốn trả lời lại, phải tìm một đại lý điện thoại công cộng, nhắn đến tổng đài 135 hoặc 107. Tuy mọi thứ thô sơ nhưng phóng viên thời đó luôn mang về những tin tức thời sự, truyền tải đến bạn đọc những thông tin hữu ích.

Thời đó, ghi nhận thông tin về thi cử là khoảng thời gian rất vất vả nhưng cũng là cơ hội để chúng tôi có những cách làm sáng tạo.

ẢNH: NHỰT QUANG

Năm 2000, Thanh Niên là một trong những tờ báo đầu tiên đăng hướng dẫn bài giải các môn thi đại học cũng như danh sách thí sinh trúng tuyển. Để có được những thông tin này cho bạn đọc, quy trình không thuận lợi như hôm nay.

Ngày đó internet chưa phổ biến nên sau khi các giáo viên làm xong bài giải, thường sẽ chép ra đĩa mềm và phóng viên chạy đến tận nơi, mang đĩa mềm đó về tòa soạn để bộ phận kỹ thuật xử lý. Mùa thi thường hay mưa, những tối trời mưa lớn, làm gì làm, phóng viên phải bảo vệ đĩa mềm không bị ướt để còn đọc được dữ liệu.

Đến giai đoạn lấy kết quả thi mới là một hành trình đầy cảm xúc và vô cùng mông lung. Thời đó không thể biết được chính xác bao giờ có được kết quả nên phóng viên phải chầu chực hàng giờ, hàng ngày ở các trường, đôi khi trong vô vọng. Nhưng chưa bao giờ chúng tôi bỏ cuộc.

Tôi vẫn còn nhớ có lần đợi lấy kết quả thi, danh sách trúng tuyển ở Trường ĐH Công nghiệp TP.HCM (P.Gò Vấp, trước đây là quận Gò Vấp, TP.HCM). Thầy hiệu trưởng lúc bấy giờ nhất quyết nói chưa có kết quả nhưng thông tin mà phóng viên tìm hiểu được là sẽ có trong hôm đó. Thế là chúng tôi ngồi đợi trước phòng hiệu trưởng từ trưa, đến chiều trời mưa mù mịt, rồi đến tối. Hơn 9 giờ tối, cửa phòng hiệu trưởng vẫn đóng và đèn phòng vẫn sáng, phóng viên bên ngoài yên tâm ngồi chờ. Bỗng đèn phòng vụt tắt mà cửa phòng vẫn không mở. Hóa ra thầy về cửa sau. Nhưng phóng viên cũng phán đoán được và cuối cùng, trước sự bền bỉ của phóng viên, hiệu trưởng đành cho chúng tôi dữ liệu để sáng hôm sau báo đăng tải những thông tin mà hàng triệu thí sinh đang trông chờ.

Tư vấn mùa thi từ trực tiếp đến trực tuyến

Năm 2003 có thể nói là thời kỳ hoàng kim của chương trình Tư vấn mùa thi do Báo Thanh Niên khởi xướng từ năm 1998. Thời ấy, mỗi lần tổ chức tư vấn ở một địa phương nào đó, có hàng ngàn học sinh nườm nượp đến dự. Lúc bấy giờ có thể nói chương trình Tư vấn mùa thi là kênh thông tin duy nhất theo cách mở, hỏi-đáp trực tiếp mà học sinh cuối cấp THPT có thể tiếp cận được. Chính vì vậy, một buổi tư vấn dù có khi kéo dài hơn thời gian dự kiến thì cũng không bao giờ trả lời hết những băn khoăn, thắc mắc của học sinh.

Lần nào đi tư vấn về, chúng tôi cũng "ôm" theo hàng xấp câu hỏi của học sinh với lời hứa sẽ trả lời cho các em. Nhưng dung lượng báo in có hạn trong khi còn bao nhiêu vấn đề thời sự sôi động phải chuyển tải nên quả thật "lực bất tòng tâm".

Và trong những ngày loanh quanh đi tìm giải pháp, Thanh Niên Online đã ra đời.

ẢNH: ĐÀO NGỌC THẠCH

Thế là, không còn chỉ trông chờ vào báo in, chúng tôi chuyển câu hỏi của học sinh đến các kỹ thuật viên, gõ ra, đưa lên hệ thống cùng với câu trả lời ban đầu là của chính các phóng viên viết giáo dục. Về sau thấy hiệu quả mới bắt đầu mời các giáo viên, chuyên gia tư vấn tham gia.

Năm 2005 thực hiện theo hình thức mời các chuyên gia đến trực tiếp ngồi… nói để các kỹ thuật viên gõ câu trả lời lên hệ thống. Hình thức này duy trì đến gần 10 năm sau đó.

Từ sau năm 2010, công nghệ bắt đầu đổi thay nhanh chóng.

Khi báo điện tử không chỉ là con chữ, hình ảnh sống động mà còn có video clip, công nghệ cho phép phát trực tiếp video lên trang web, chúng tôi chuyển qua ngay tư vấn trực tuyến truyền hình. Đó là vào năm 2014.

Các chuyên gia tư vấn ngồi trên sân khấu, có khách mời là học sinh, phụ huynh quan tâm ngồi dưới hội trường. Có camera, có đèn chiếu sáng, có dàn biên tập viên ngồi gõ nhanh tường thuật trực tiếp chương trình… Không cần truyền hình theo kiểu truyền thống, mọi hình ảnh tại nơi này đều sẽ được phát trực tiếp ngay trên website của Báo Thanh Niên mà vẫn rõ nét.

Một lần nữa Thanh Niên cũng là tờ báo đầu tiên thực hiện tư vấn truyền hình trực tuyến.

Nhưng công nghệ không cho phép chúng tôi dừng lại. Chỉ 2 năm sau đó, khi livestream xuất hiện trên Facebook và được người người, nhà nhà livestream thì chương trình cũng "tiếp sóng" trên Facebook. Sau đó là chương trình liên tục đổi mới cùng công nghệ mới, với nhiều nền tảng đến với bạn đọc.

ẢNH: ĐÀO NGỌC THẠCh

Tôi may mắn được đi cùng với Thanh Niên trong hành trình từ những ngày làm báo truyền thống (chỉ dựa vào sức người là chính) đến khi công nghệ có thể thay thế con người viết báo.

Trong dòng chảy đó, báo chí VN đã tiệm cận với sự phát triển với thế giới. Nếu trước đây phóng viên chúng tôi bước ra nước ngoài tập huấn, tham quan với rất nhiều bỡ ngỡ thì ngày nay với sự phát triển của kinh tế, công nghệ, khoảng cách ấy được lấp dần. Ngày trước chúng tôi ra nước ngoài với tâm thế đi để học hỏi, ngày nay phóng viên đi không chỉ học mà còn chia sẻ.

Hành trình ấy vẫn sẽ được tiếp nối với các thế hệ phóng viên cùng những giá trị mà Thanh Niên hằng theo đuổi để phục vụ bạn đọc bằng cả trái tim.