Một ngày đầu năm 2026, chị Hoa cầm trên tay quyết định công nhận thuận tình ly hôn của tòa án sau nhiều năm ly thân. Cuộc hôn nhân của chị thực tế đã "chết" gần 10 năm qua, từ ngày vợ chồng dọn ra sống riêng, không còn ràng buộc tình cảm. Thế nhưng, về mặt pháp lý, suốt một thập kỷ ấy hai người vẫn là vợ chồng hợp pháp trên giấy tờ.
Con ở chung với mẹ nhưng không được cấp dưỡng từ bố. Nhiều lần ra tòa, họ vẫn không thể giải quyết dứt điểm do không tìm được tiếng nói chung về phân chia tài sản, quyền nuôi con.
Câu chuyện của chị Hoa không phải cá biệt mà là hệ quả trực tiếp của một khoảng trống pháp lý kéo dài trong Luật Hôn nhân và gia đình hiện hành. Sau hơn 10 năm triển khai thi hành Luật, Bộ Tư pháp đang tổ chức tổng kết để có đánh giá, đề xuất mới.
Thống kê theo tình trạng hôn nhân đến tháng 4/2024 cho thấy, có 2,6% trường hợp ly hôn, 0,3% ly thân. "Ly thân" được xem là "giai đoạn tạm dừng hôn nhân" giúp các bên xem xét khả năng đoàn tụ hoặc tiến tới ly hôn song pháp luật hiện nay chưa ghi nhận "như thế nào là ly thân".
Từ đó dẫn đến hệ quả hai vợ chồng buộc phải duy trì nghĩa vụ, cơ chế pháp lý về tài sản, quyền nuôi dưỡng con theo đúng quy định trong thời kỳ hôn nhân. "Sự gượng ép, cứng nhắc này rất dễ dẫn đến phát sinh tranh chấp về tài sản và quan hệ nhân thân phức tạp", Bộ Tư pháp đánh giá và cho rằng cần nghiên cứu vấn đề này trong thời gian tới.
Theo báo cáo của TAND Tối cao, Luật hôn nhân và gia đình 2014 chưa có quy định riêng về ly thân, mặc dù đây là hiện tượng ngày càng phổ biến trong xã hội. Bởi thế các tòa án thường gặp khó trong việc đánh giá "tình trạng trầm trọng của hôn nhân" trong trường hợp ly hôn theo yêu cầu của vợ hoặc chồng. Tòa cũng không có cơ sở để xác định ly thân là căn cứ cho ly hôn mặc dù đây là một trong những biểu hiện của mâu thuẫn vợ chồng.
Việc thiếu khung pháp lý cụ thể khiến các tranh chấp phát sinh trong thời gian vợ chồng sống ly thân rất khó giải quyết. Điển hình như chia tài sản, xác định quyền nuôi con, nghĩa vụ cấp dưỡng hay xác định con chung, con riêng.
Một quyết định công nhận thuận tình ly hôn. Ảnh: Linh Đan
Trong thực tế, các tòa án phải linh hoạt vận dụng một số điều của luật về tài sản chung, riêng, chia tài sản khi ly hôn và quyền nuôi con, thăm nom, cấp dưỡng. Tuy nhiên, việc áp dụng rải rác các quy định này chỉ mang tính tạm thời, dẫn đến sự thiếu thống nhất trong xét xử và kéo dài thời gian giải quyết vụ án. Qua đó ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của các bên.
Tòa Tối cao nhận thấy vấn đề tài sản trong thời gian ly thân cũng phát sinh nhiều khó khăn. Vợ chồng sống tách biệt trong thời gian dài, tài sản hình thành do mỗi bên tự tạo lập. Thế nhưng pháp luật vẫn coi đó là tài sản chung của vợ chồng vì hôn nhân chưa chấm dứt. Điều này dẫn đến việc chia tài sản khi ly hôn thường không phản ánh đúng công sức đóng góp của từng người.
Thiếu hướng dẫn cụ thể về tài sản chung - riêng
Báo cáo tổng kết thi hành luật của Bộ Tư pháp đã chỉ ra, hiện nay còn thiếu hướng dẫn trong việc xác định tài sản chung, riêng, thỏa thuận tài sản vợ chồng và thi hành nghĩa vụ cấp dưỡng. Từ đó khiến tòa án và cơ quan thi hành án dân sự gặp nhiều khó khăn khi áp dụng.
Hơn nữa, trong nền kinh tế số đã xuất hiện các loại tài sản mới như tiền ảo, tài sản điện tử, tài khoản mạng xã hội. Ví dụ, vợ hoặc chồng nắm giữ tài khoản TikTok, YouTube có thu nhập hàng chục triệu đồng mỗi tháng, nhưng không rõ đó là tài sản cá nhân hay tài sản chung. Tài khoản giao dịch tiền ảo có thể chứa giá trị lớn nhưng không đăng ký, khó xác minh. Nhiều người đầu tư vào tài sản số bằng tài sản chung nhưng chỉ một người đứng tên, nắm giữ tài khoản.
Từ năm 2015 đến nay, tòa án các cấp đã giải quyết 2,4 triệu vụ việc về hôn nhân và gia đình. Trong đó riêng vụ án ly hôn chiếm khoảng 80% các vụ việc. Còn lại là các vụ liên quan tranh chấp nuôi con, chia tài sản chung sau ly hôn, xác định huyết thống cha mẹ con và bảo vệ hạnh phúc gia đình.
"Con số này phản ánh thực tế rằng mâu thuẫn gia đình tăng trong bối cảnh kinh tế, xã hội thay đổi nhanh chóng. Số vụ án ly hôn tăng trung bình 4-5% mỗi năm, chủ yếu ở Hà Nội, TP HCM, Đồng Nai, Bình Dương", Bộ Tư pháp cho hay.
Ngoài ly hôn, các vụ tranh chấp tài sản có giá trị lớn và tài sản đặc thù như nhà đất, cổ phần, cũng ngày càng nhiều, tăng tính phức tạp. 10 năm qua, thi hành án dân sự đã thi hành xong hơn 61.000 việc liên quan tài sản vợ chồng, tương ứng hơn 5.000 tỷ đồng.
