Những “lệch nhịp” tâm lý trong kỳ nghỉ dài
Theo dữ liệu từ UNICEF Việt Nam cùng các nghiên cứu quốc tế của WHO và CDC cập nhật giai đoạn 2025–2026, các rối loạn tâm lý phổ biến nhất ở trẻ em và vị thành niên hiện nay gồm rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), rối loạn lo âu, trầm cảm và rối loạn hành vi. Bên cạnh đó, các vấn đề mới nổi như rối loạn ăn uống, cô đơn xã hội, stress sau đại dịch và tình trạng quá tải kỹ thuật số đang có xu hướng gia tăng.
Tại Việt Nam, ước tính khoảng 12–30% trẻ em và vị thành niên gặp khó khăn về sức khỏe tâm thần nhưng chỉ một tỷ lệ nhỏ được tiếp cận hỗ trợ chuyên môn kịp thời.
BS.CK2 Nguyễn Thanh Sang, Trưởng khoa Liên chuyên khoa Tâm lý lâm sàng – Phục hồi chức năng – Y học cổ truyền Bệnh viện Nhi đồng 2, cho biết Tết mang lại niềm vui nhưng đồng thời cũng là giai đoạn trẻ dễ bị “lệch nhịp” sinh hoạt. Việc thức khuya, ngủ muộn, ăn uống thất thường với nhiều bánh mứt, nước ngọt khiến trẻ mệt mỏi, giảm tập trung, dễ cáu gắt và khó kiểm soát cảm xúc khi quay lại trường học.
Sự đông đúc, di chuyển nhiều và những cuộc gặp gỡ liên tục cũng có thể trở thành yếu tố gây quá tải đối với trẻ nhạy cảm, đặc biệt là trẻ có xu hướng lo âu hoặc có đặc điểm tự kỷ mức độ nhẹ. Khi bị kích thích quá mức, trẻ dễ rơi vào trạng thái lo lắng, sợ hãi hoặc thu mình.
Các bậc phụ huynh cần quan tâm đến cảm xúc của con trẻ trong kỳ nghỉ Tết (ảnh minh họa)
Một áp lực khác thường bị xem nhẹ là những câu hỏi mang tính so sánh trong các cuộc gặp đầu năm như chuyện học hành, tiền lì xì hay mối quan hệ bạn bè ở lứa tuổi lớn hơn. Những tình huống tưởng chừng vô hại này có thể khiến trẻ cảm thấy tự ti, hình thành nhận thức lệch lạc về giá trị bản thân hoặc vật chất.
Theo BS Sang, sau Tết nhiều trẻ có biểu hiện uể oải, khó thích nghi khi trở lại trường. Đây là dạng “sốc tâm lý nhẹ” do thay đổi nhịp sinh hoạt và môi trường. Tuy nhiên, nếu được chuẩn bị tốt từ trước, các tác động tiêu cực có thể giảm đáng kể.
Tạo “vùng an toàn cảm xúc” cho trẻ
Các chuyên gia khuyến cáo phụ huynh nên duy trì nhịp sinh hoạt cơ bản cho trẻ ngay trong kỳ nghỉ, giữ giờ ngủ tương đối ổn định, hạn chế thức quá khuya, đồng thời khuyến khích vận động nhẹ như chơi ngoài trời hoặc tham gia dọn dẹp nhà cửa cùng gia đình. Việc này không chỉ giúp trẻ duy trì thể trạng mà còn ổn định cảm xúc.
Trẻ cũng cần được chuẩn bị trước cho các tình huống giao tiếp ngày Tết. Cha mẹ có thể hướng dẫn con cách chào hỏi, chúc Tết, nhận lì xì lịch sự và giải thích ý nghĩa của phong bao lì xì là lời chúc may mắn thay vì giá trị vật chất để tránh tâm lý so sánh.
Một yếu tố quan trọng là tạo không gian an toàn để trẻ bộc lộ cảm xúc. Việc dành thời gian trò chuyện riêng, lắng nghe trẻ chia sẻ cảm giác vui, mệt hay lo lắng giúp trẻ cảm thấy được thấu hiểu. Ngược lại, việc ép phải vui vẻ hoặc so sánh với anh chị em, bạn bè có thể làm gia tăng áp lực tâm lý cho trẻ.
Tết có trở thành mùa vui của yêu thương đối với con trẻ hay không phụ thuộc nhiều vào ứng xử của người lớn (ảnh minh họa)
Trước khi trẻ quay lại trường khoảng 3–5 ngày, phụ huynh nên điều chỉnh dần giờ giấc sinh hoạt, cùng con chuẩn bị sách vở và gợi nhắc những kỷ niệm tích cực ở lớp để tạo tâm thế hào hứng. Những câu nói mang tính khích lệ như “sắp được gặp lại bạn bè” sẽ giúp trẻ thích nghi nhẹ nhàng hơn.
Trang bị kỹ năng ứng phó với câu hỏi nhạy cảm
Đối với những tình huống trẻ bị hỏi các vấn đề riêng tư hoặc mang tính so sánh, cha mẹ có thể dạy trẻ kỹ năng chuyển hướng câu chuyện bằng những câu trả lời lịch sự, tích cực. Trẻ cũng cần được hướng dẫn cách nhận biết cảm xúc của mình và tìm đến cha mẹ khi cảm thấy khó chịu.
Việc đóng vai các tình huống ngay tại nhà giúp trẻ tự tin hơn khi đối diện thực tế. Trong một số trường hợp, phụ huynh nên chủ động trở thành “lá chắn” bằng cách nhẹ nhàng chuyển chủ đề để bảo vệ cảm xúc cho con. Ngoài ra, các kỹ thuật đơn giản như hít thở sâu hoặc tạm dừng vài giây trước khi trả lời sẽ giúp trẻ bình tĩnh, tránh phản ứng bốc đồng.
Các chuyên gia lưu ý phụ huynh cần theo dõi những dấu hiệu bất thường kéo dài sau Tết như mất ngủ, thu mình, cáu gắt hoặc lo âu tăng rõ rệt. Khi đó, việc tìm đến sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý là cần thiết.
Ở chiều ngược lại, nếu được chuẩn bị tốt, Tết vẫn là cơ hội quý giá để trẻ tăng cường gắn kết gia đình, học kỹ năng giao tiếp và giảm cảm giác cô đơn. Điều quan trọng là người lớn hiểu rằng bên cạnh niềm vui sum vầy, trẻ cũng cần một môi trường ổn định và an toàn về cảm xúc để kỳ nghỉ thực sự trở thành khoảng thời gian hồi phục tinh thần.
