Mỗi lần tiền về tài khoản, não bạn đang “tự lừa” bạn như thế nào?

Mỗi lần tiền vừa về tài khoản, nhiều người có chung một cảm giác: nhẹ nhõm. Con số tăng lên trên màn hình tạo ra ấn tượng rằng mình đang "có tiền", dù thực tế toàn bộ số tiền đó đã được phân bổ gần như hết cho các chi phí sinh hoạt của cả tháng. Chính khoảnh khắc này, não bộ bắt đầu kích hoạt những cơ chế tâm lý khiến con người tiêu tiền nhiều hơn, nhanh hơn và ít kiểm soát hơn mà không hề nhận ra.

Não bộ không nhìn tiền lương như một ngân sách dài hạn, mà thường coi đó là một nguồn lực mới vừa xuất hiện. Khi tiền về, não phản ứng mạnh với sự gia tăng tức thì của con số, nhưng lại đánh giá thấp những khoản chi chưa diễn ra. Tiền thuê nhà, điện nước, ăn uống, xăng xe hay các khoản phát sinh đều nằm ở "tương lai", trong khi não con người có xu hướng ưu tiên những gì đang hiện hữu trước mắt. Hệ quả là cảm giác "vẫn còn nhiều tiền" dễ dàng lấn át sự thận trọng cần thiết trong những ngày đầu tháng.

Cùng lúc đó, một cơ chế khác cũng âm thầm hoạt động: tâm lý tự thưởng. Sau một tháng làm việc, não bộ mặc định tiền lương là phần thưởng xứng đáng cho những nỗ lực đã bỏ ra. Khi đã được gắn nhãn là phần thưởng, việc chi tiêu trở nên hợp lý hơn trong suy nghĩ. Một bữa ăn ngon, một món đồ nhỏ hay một lần mua sắm ngẫu hứng đều được não chấp nhận dễ dàng với lập luận rằng bản thân "xứng đáng". Vấn đề nằm ở chỗ phần thưởng này hiếm khi có giới hạn rõ ràng, khiến nhiều khoản chi nhỏ tích tụ thành một áp lực tài chính lớn hơn dự kiến.

Từ góc độ sinh học, não bộ con người luôn ưu tiên niềm vui tức thì hơn sự an toàn dài hạn. Mỗi lần tiêu tiền, dopamine – chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn – được giải phóng, mang lại cảm giác dễ chịu ngay lập tức. Ngược lại, việc tiết kiệm hay để tiền yên trong tài khoản gần như không tạo ra cảm xúc rõ rệt. Chính sự chênh lệch này khiến con người rất dễ nghiêng về chi tiêu, dù về lý trí vẫn hiểu rằng tiết kiệm mới là lựa chọn có lợi về lâu dài.

Một cái bẫy khác là cảm giác "mình vẫn đang kiểm soát được". Khi tài khoản còn số dư tương đối, não gửi tín hiệu an toàn giả tạo, khiến nhiều người tin rằng tình hình tài chính vẫn ổn. Trên thực tế, phần lớn mọi người không kiểm soát tiền bạc bằng kế hoạch cụ thể, mà dựa vào cảm giác về số dư tài khoản. Chỉ đến khi con số giảm nhanh hơn dự tính, sự lo lắng mới xuất hiện, thường là khi đã bước sang nửa sau của tháng.

Điều đáng nói là sau mỗi lần như vậy, não lại tiếp tục tự trấn an rằng "tháng sau sẽ khác", "tháng sau sẽ tiết kiệm hơn". Tuy nhiên, nếu cách tiếp cận không thay đổi, vòng lặp này rất dễ lặp lại y hệt. Tiền về, chi tiêu thoải mái đầu tháng, thắt chặt cuối tháng và chờ đợi kỳ lương tiếp theo.

Quản lý tài chính cá nhân vì thế không đơn thuần là câu chuyện của kiến thức hay kỷ luật, mà là việc hiểu rõ cách não bộ vận hành. Khi nhận ra não có xu hướng coi tiền mới về là tiền dư, thích phần thưởng tức thì và dễ bị đánh lừa bởi cảm giác an toàn ngắn hạn, con người mới có thể thiết kế cách quản lý tiền phù hợp hơn với chính mình.

Thay vì chống lại bản năng, nhiều người lựa chọn cách dẫn dắt nó. Việc tách tiền sinh hoạt và tiền tiết kiệm ngay khi tiền về, xác định trước một khoản chi tiêu cho việc tự thưởng, hay không đưa ra quyết định dựa trên cảm giác số dư là những cách giúp hạn chế việc não tự lừa mình. Khi tiền được sắp xếp rõ ràng từ đầu, những quyết định chi tiêu về sau cũng trở nên tỉnh táo hơn.

Hiểu não bộ không giúp bạn giàu lên ngay lập tức, nhưng nó giúp bạn ngừng đánh mất tiền một cách vô thức. Và với nhiều người, chỉ cần làm được điều đó, tình hình tài chính cá nhân đã thay đổi đáng kể so với trước đây.