Quyết định của Indonesia về việc chấm dứt các ưu đãi dành cho xe điện (EV) nên được nhìn nhận như một bước ngoặt chính sách, thay vì thụt lùi. Theo các chuyên gia, động thái này phản ánh sự chuyển hướng từ hỗ trợ tài chính ngắn hạn sang xây dựng khung chính sách mang tính cấu trúc và bền vững hơn cho thị trường.
Ông Agus Purwadi, chuyên gia theo dõi chính sách năng lượng và công nghiệp tại Viện Công nghệ Bandung (ITB), cho rằng các ưu đãi dành cho xe điện chưa bao giờ được thiết kế để tồn tại lâu dài. “Chúng chỉ đóng vai trò như chất xúc tác ban đầu, nhằm kích hoạt thị trường và thu hút dòng vốn đầu tư trong giai đoạn khởi động”, ông nhận định.
Sự điều chỉnh chính sách diễn ra trong bối cảnh chính phủ Indonesia chuẩn bị loại bỏ dần các ưu đãi tài chính lớn cho xe điện, đặc biệt là cơ chế thuế giá trị gia tăng do nhà nước chi trả (PPN DTP). Chính sách này giúp giảm gánh nặng VAT cho người mua xe điện lắp ráp trong nước đáp ứng yêu cầu về tỷ lệ nội địa hóa, nhưng hết hiệu lực vào tháng 12/2025. Điều đó đánh dấu sự chuyển dịch từ trợ cấp trực tiếp sang các công cụ phi tài chính, như quy định sản xuất bắt buộc và điều tiết thị trường mang tính hệ thống.
Theo ông Agus, việc kéo dài trợ cấp có thể tạo ra những méo mó chính sách nếu không đi kèm với một cấu trúc thị trường đủ mạnh. Khi các ưu đãi thuế sắp kết thúc, thách thức lớn nhất của chính phủ là đảm bảo tiến trình chuyển đổi năng lượng không bị gián đoạn, thông qua những công cụ chính sách ít phụ thuộc hơn vào ngân sách nhà nước.
Ông ước tính hệ sinh thái xe điện của Indonesia hiện mới hoàn thiện khoảng 60% về mặt cấu trúc, thể hiện ở dòng vốn đầu tư sản xuất, khung quy định cơ bản và sự hình thành các phân khúc thị trường ban đầu. “40% còn lại vẫn đang trong giai đoạn mở rộng quy mô, đặc biệt là chuỗi cung ứng, tài chính và hạ tầng sạc”, ông nói.
Thay vì tiếp tục mở rộng trợ cấp trên diện rộng, ông Agus đề xuất chuyển trọng tâm sang các chính sách phía cung, nhất là thúc đẩy sản xuất trong nước và áp dụng lộ trình tỷ lệ nội địa hóa (TKDN) ngày càng cao. Cách tiếp cận này, theo ông, sẽ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh mang tính cấu trúc, đồng thời bảo vệ các khoản đầu tư dài hạn đã được triển khai. “Lộ trình TKDN về cơ bản đang đi đúng hướng. Vấn đề là làm sao để quá trình chuyển từ trợ cấp nhu cầu sang yêu cầu sản xuất diễn ra suôn sẻ, tránh gây xáo trộn cho thị trường”, ông nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, cải cách thuế xe dựa trên lượng khí thải được xem là công cụ chính sách quan trọng trong giai đoạn hậu trợ cấp. Thuế môi trường được thiết kế theo lộ trình có thể tạo ra tín hiệu giá dài hạn, khuyến khích người tiêu dùng chuyển dần từ xe sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang các phương tiện phát thải thấp, mà không cần phụ thuộc trực tiếp vào chi tiêu công.
Ông Agus cũng đề cập tới khả năng áp dụng giới hạn tuổi thọ xe như một biện pháp bổ trợ, nhằm thúc đẩy quá trình trẻ hóa đội xe và giảm tiêu thụ nhiên liệu. Theo ông, một số quốc gia châu Á đã chứng minh hiệu quả của chính sách này trong việc cắt giảm khí thải và đẩy nhanh việc phổ cập các công nghệ xe sạch hơn.
Liên quan tới trợ cấp nhiên liệu, ông cho rằng cải cách vẫn là điều kiện tiên quyết. Dù chính phủ dự kiến cải thiện việc nhắm mục tiêu trợ cấp trong giai đoạn 2026–2028, nỗ lực này sẽ khó đạt hiệu quả nếu tốc độ phổ cập xe điện không được đẩy nhanh. “Nếu không có xe điện, mức tiêu thụ nhiên liệu được trợ cấp sẽ tiếp tục tăng. Cải cách trợ cấp nhiên liệu và chính sách xe điện cần song hành, thay vì được xem là hai hướng đi đối lập”, ông nói.
Ngoài ra, ông Agus kêu gọi tăng cường các biện pháp khuyến khích phi tài chính mang tính dài hạn và có khả năng mở rộng, như đơn giản hóa thủ tục cấp phép, tạo sự ổn định về khung pháp lý cho hạ tầng sạc, cũng như hài hòa các quy định liên quan đến pin và chuỗi cung ứng. Theo ông, những công cụ này thường mang lại tác động bền vững hơn so với các ưu đãi thuế ngắn hạn.
Để duy trì động lực chuyển đổi năng lượng, ông cho rằng chính phủ vẫn cần các biện pháp hỗ trợ có mục tiêu đối với thị trường đại chúng ngay cả sau khi PPN DTP kết thúc, chẳng hạn như tín dụng xanh, hỗ trợ tài chính có chọn lọc và đẩy nhanh việc triển khai trạm sạc công cộng tại các khu vực có nhu cầu cao.
“Các ưu đãi có thể kết thúc, nhưng chính sách thì không được dừng lại. Trọng tâm cần chuyển từ câu hỏi ‘trợ cấp bao nhiêu là đủ’ sang ‘cấu trúc thị trường đã đủ mạnh hay chưa’”, ông Agus kết luận, đồng thời cho rằng thành công của quá trình chuyển đổi năng lượng nên được đo lường bằng khả năng tự vận hành của hệ sinh thái xe điện trong dài hạn.
Theo: Jakarta Global, Reuters
