Ngoái nhìn... tương lai

Năm biến động: 1975 (tên gốc Breakdown: 1975) với giọng dẫn chuyện của nữ diễn viên Jodie Foster, đưa người xem đến nước Mỹ năm 1975 với những chấn thương chiến tranh, với những vấn đề âm ỉ tồn tại trong lòng xã hội.

Năm 1975 còn là thời điểm ra đời của các bộ phim như Bay trên tổ chim cúc cu (đoạt năm giải Oscar quan trọng nhất) và Hàm cá mập (bộ phim khai sinh khái niệm bom tấn mùa hè).

Cùng năm đó Martin Scorsese quay phim Tài xế taxi, trong phim có sự xuất hiện của Jodie Foster mới 14 tuổi, thủ vai gái điếm, vai diễn giúp cô có một đề cử Oscar.

Rốt cuộc sau 50 năm nhìn lại, chuyện gì xảy ra đã xảy ra, bộ phim đã cho chúng ta một góc nhìn hạn hẹp về một thời đã mất với ít nhiều độ lượng.

Thời gian để yêu, thời gian để chết

Còn chúng ta của thời hiện tại, 50 năm sau nghĩa là năm bao nhiêu? 2075, liệu có bộ phim tài liệu nào nói về chúng ta hôm nay và họ sẽ gọi năm 2025 bằng tính từ gì?

Từ "biến động" có lẽ là một lựa chọn hữu lý. Vậy thì cùng nhìn lại năm 2025 đầy biến động với thiên tai, với kinh tế ảm đạm nhưng giữa khung cảnh ấy điện ảnh nước nhà đã sinh hạ phim có doanh thu cao nhất Việt Nam: Mưa đỏ.

Phim Mưa đỏ có lẽ là một sự kiện vô tiền khoáng hậu của điện ảnh Việt Nam, mở ra những khả năng, kỳ vọng và may mắn năm nay có Mưa đỏ để rạp phim Việt Nam không phải rơi vào cảnh hẩm hiu.

Cảnh đìu hiu dường như là tình trạng chung của các rạp trên thế giới. Với việc nền tảng phát phim trực tuyến thu mua Warner Bros. và HBO Max, có thể thấy rạp phim đang đứng trước một tương lai không mấy khả quan, khi thói quen thưởng thức điện ảnh của khán giả toàn cầu đã thay đổi.

Cũng may rạp còn có Avatar 3. Với doanh thu toàn cầu sau tuần đầu công chiếu là 450 triệu đô, Avatar 3 đem lại chút ánh sáng le lói, một phép màu mùa Giáng sinh. Nhưng tương lai của rạp phim cần nhiều hơn một phép màu. Nhất là nền điện ảnh như Việt Nam khi số phim Việt thua lỗ trong năm qua sắp đếm không xuể.

Phim dở lỗ đã đành, phim được giới chuyên môn đánh giá cao cũng lỗ. Quán Kỳ Nam có lẽ là bộ phim để lại ít nhiều nuối tiếc và đặt ra một câu hỏi chúng ta có thể làm gì để những tác phẩm điện ảnh Việt Nam chất lượng không chết trên chính sân nhà?

Năm 2025 chứng kiến sự trỗi dậy của các nhà làm phim nghiệp dư, tạo được những bộ phim chiếu rạp có thành có bại, để lại ít nhiều nỗi băn khoăn. Trong đó có trường hợp một nhà làm phim nghiệp dư đầu năm có phim thắng cuối năm đã "ngã ngựa".

Điều này cho thấy trong thời buổi thị trường điện ảnh nghiệt ngã như hiện nay lại cần mọi sự chuyên nghiệp hơn chứ không chỉ dựa vào vận may, "thánh nhân đãi kẻ khù khờ".

Bài thơ cuộc đời

Tôi muốn nói rằng may quá đời còn có thơ, bởi cuối năm tôi lại được đọc những bài thơ hay của một tác trẻ tuổi đang làm một công việc tay chân vất vả, khác hẳn với hình ảnh tao nhân thiên hạ hay hình dung khi nhắc đến nhà thơ.

Giờ chưa nói được gì nhiều, nhất là khi cả năm qua chúng ta đã nói nhiều về văn chương, từ tranh cãi xung quanh giải thưởng, kết quả cuộc thi đến chuyện vĩ mô hơn là nền văn học cũng đang tiến lên, thụt lùi hay "lưng chừng".

Trong lúc đó Viện hàn lâm Thụy Điển quyết định trao giải Nobel Văn chương cho một tác giả "có tầm nhìn sâu sắc giữa thời đại của nỗi kinh hoàng tận thế, tái khẳng định sức mạnh của nghệ thuật", thật là một lời tuyên dương không thể hợp hơn cho một năm thế giới nhiều biến động.

Với chủ nhân giải Nobel Văn chương năm 2025 Krasznahorkai László, "tận thế" không phải cái gì sắp tới hay cái gì đã qua, "tận thế" đang diễn ra. Và cả trong lúc nó đang diễn ra, ông vẫn nói với chúng ta về "hy vọng", dù ngay từ đầu bài diễn từ nhận giải ông nói luôn mình hết hy vọng rồi.

Giống thông điệp đón năm mới của Thủ tướng Ý Giorgia Meloni: "Năm rồi quả là năm khó khăn cho tất cả chúng ta nhưng đừng lo quá vì năm tới còn tệ hơn".

Dĩ nhiên bà thủ tướng cũng có phần đùa giỡn nhưng nó cho thấy đời sống của nhân loại là một tiến trình dài từ năm này vắt sang năm khác. Không vì hết một năm mà mọi thứ sẽ tái khởi đầu hay khởi động. Cho nên một sự kiện, một tác phẩm sẽ không vì hết năm mà qua đi, chúng còn ở đây, định hình cuộc sống của chúng ta và nếu chúng đủ lớn, chúng vẫn ở đó, định hình tương lai.

Khoảng chuyển giao có lẽ chỉ là lúc chúng ta tạm nghỉ ngơi để rồi sang năm sau phải tiếp tục với những tồn đọng của năm cũ mà nhiều vấn đề là muôn thuở. Có người chọn đối diện vấn đề ấy với tâm thế lạc quan. Cũng có người đã sẵn sàng đương đầu với thế giới ngày mai trong sự tuyệt vọng. Và nghệ thuật có đủ chỗ cho cả sự bi quan lẫn niềm hy vọng như vậy.

Những bộ phim, những cuốn sách, ca khúc sẽ tiếp tục ra đời, tiếp tục mổ xẻ bản chất của thế gian này trong sự im lặng khiêm tốn và ý nhị của chúng.

Văn chương, âm nhạc, phim ảnh... không còn cố tranh hét lớn giữa cái ồn ào của đám đông ưa nói và ngại nghe trên khắp cùng không gian ảo. Nơi người ta đang biến trí tuệ nhân tạo (AI) thành mấy con ngáo ộp, nơi mà con AI này sẽ tranh luận với con AI khác.

Nghệ thuật nhỏ giọng, trở thành những tiếng nói thầm thì, chúng chọn con đường nhỏ mà đi. Trên lối nhỏ ấy chúng gặp nhân loại, một nhân loại bị giằng xé ra thành từng mảnh, rải rác khắp nơi. Một nhân loại lang thang đi tìm ý nghĩa cuộc đời. Một nhân loại luôn thất vọng nhưng không ngừng hy vọng.

Viết tới đây tôi lại muốn làm thơ. Nhưng ép độc giả đọc thơ mình cũng kỳ, tôi xin chép ra đây câu thơ của Olga Berggoltz: "Năm tháng đắng cay hơn, năm tháng ngọt ngào hơn" (Bằng Việt dịch).