Nhà báo và nhà khoa học cùng kiến tạo liêm chính khoa học

LỜI MỜI BẤT NGỜ TỪ HÀNG GHẾ CHỦ TỌA

Sáng hôm ấy, 19.12.2023, lần đầu tiên Bộ KH-CN và Bộ GD-ĐT cùng phối hợp tổ chức một hội thảo khoa học về chủ đề liêm chính khoa học (LCKH). Tham dự hội thảo có nhiều lãnh đạo các cơ quan nghiên cứu hoặc ĐH lớn, nhiều nhà khoa học uy tín.

Trước khi lãnh đạo hai bộ có ý kiến "chốt" lại nội dung hội thảo, một tình huống bất ngờ đã xảy ra: GS Trần Hồng Thái, khi đó là Thứ trưởng Bộ KH-CN, đã hướng mắt về phía hàng ghế báo chí và trân trọng mời tôi, một phóng viên của Báo Thanh Niên, lên phát biểu.

Tôi khá bất ngờ. Giữa một hội thảo trao đổi về chính sách khoa học mà những người nêu ý kiến chủ yếu là các giáo sư và các nhà quản lý, lời mời dành cho một nhà báo không chỉ đơn thuần là phép lịch sự xã giao. Nó thể hiện một thái độ trân trọng và trên hết, là sự ghi nhận công khai của cơ quan quản lý đối với vai trò giám sát, phản biện của báo chí, ít nhất là trong lĩnh vực LCKH.

Nhà báo và nhà khoa học cùng kiến tạo liêm chính khoa học - Ảnh 1. — Nhà báo Quý Hiên nhận giải thưởng báo chí quốc gia năm 2020 cho loạt bài về liêm chính khoa học

Nhưng tôi cũng không quá ngạc nhiên. Thời điểm đó, cái tên Thanh Niên đã tạo được tiếng vang lớn trong cộng đồng khoa học trong nước. Nói đến Báo Thanh Niên là người ta nghĩ đến một tờ báo tiên phong đồng hành cùng các nhà khoa học tử tế trong hành trình ghép nên những viên gạch đầu tiên, xây dựng nền móng liêm chính cho "ngôi nhà khoa học" VN.

Trong bài phát biểu hôm ấy, tôi đã xúc động nhắc lại thời điểm "hữu duyên" đưa Thanh Niên bước vào hành trình này. Đó là những ngày tháng 8 năm 2020 đầy "bão tố".

"CƠN ĐỊA CHẤN" THÁNG 8.2020

Ngày 18.8.2020, Báo Thanh Niên khởi đăng loạt bài điều tra phơi bày các chiêu trò gian lận để tạo thành tích ảo của một số trường ĐH tại VN. Loạt bài đã vạch trần một thị trường ngầm sôi động, nơi một số trường ĐH sẵn sàng chi trả những khoản tiền lớn cho các nhà khoa học (thậm chí là người nước ngoài không hề làm việc tại VN) chỉ để họ ghi địa chỉ (affiliation) của trường vào các bài báo quốc tế. Mục đích cuối cùng là "bơm thổi" các chỉ số để leo cao trên các bảng xếp hạng ĐH thế giới.

Những tiết lộ này ngay lập tức gây ra một cuộc tranh luận ồn ào và dữ dội chưa từng có. Vào thời điểm đó, khi hào quang của các bảng xếp hạng quốc tế đang làm nức lòng dư luận, việc Thanh Niên đi ngược dòng đã vấp phải những phản ứng quyết liệt.

Thực ra, trước khi Thanh Niên thực hiện loạt bài điều tra, không phải cơ quan quản lý không biết về tình trạng mua bán bài hay gian lận trong hoạt động công bố khoa học. Những xì xào đã có từ lâu trong giới hàn lâm. Nhưng chính Thanh Niên là tờ báo đầu tiên gọi tên các hành vi này là gian lận, là tham nhũng học thuật. Cú hích mạnh mẽ đó đã tạo nên một làn sóng công luận, buộc các cơ quan quản lý không thể tiếp tục làm ngơ.

THANH NIÊN KHÔNG ĐƠN ĐỘC

Giữa tâm bão chỉ trích, Thanh Niên đã không đơn độc. Chính sự dũng cảm của tờ báo đã đánh thức và tập hợp những tiếng nói lương tri trong giới khoa học. Ngày 1.9.2020, chỉ chưa đầy hai tuần sau loạt bài của Thanh Niên, TS Dương Tú (ĐH Purdue, Mỹ) đã sáng lập Diễn đàn LCKH trên nền tảng Facebook.

Câu chuyện này sau đó đã được chính TS Dương Tú xác nhận trong bài phỏng vấn độc quyền với Retraction Watch - trang tin uy tín số 1 thế giới về giám sát LCKH, đăng ngày 31.10.2024. Khi được hỏi về lịch sử ra đời của diễn đàn, ông nói: "Nhóm được thành lập vào ngày 1.9.2020, nhằm hưởng ứng một loạt bài điều tra được xuất bản bởi Báo Thanh Niên, một tờ báo hàng đầu tại VN".

Sau 5 năm, Diễn đàn LCKH giờ đây đã là một cộng đồng lớn mạnh với hơn 238.500 thành viên.

Nhà báo và nhà khoa học cùng kiến tạo liêm chính khoa học - Ảnh 2. — Hành trình từ những bài báo trên *Thanh Niên* đến luật KH-CN và Đổi mới sáng tạo, trong đó lần đầu tiên khái niệm “liêm chính khoa học” được luật hóa

Một điều đáng quý khác là ngay từ những ngày đầu gian khó ấy, không chỉ có nhóm của TS Dương Tú ở nước ngoài, mà ngay cả những "cây đa cây đề" trong nước cũng lên tiếng ủng hộ Báo Thanh Niên.

GS Ngô Việt Trung, nguyên Viện trưởng Viện Toán học VN, người trước đó chỉ âm thầm cung cấp thông tin - đã quyết định công khai viết bài ủng hộ Thanh Niên, gọi thẳng hành vi mua bài là "dán nhãn mác giả trong công bố khoa học". GS Phùng Hồ Hải, khi đó là Viện trưởng Viện Toán học VN, cũng lên tiếng đặt vấn đề phải "gấp rút xây dựng quy định pháp lý để ngăn chặn triệt để" hành vi vi phạm LCKH...

Mối quan hệ giữa Báo Thanh Niên và cộng đồng LCKH có thể ví như một màn "song kiếm hợp bích" hoàn hảo. Nhóm LCKH đóng vai trò như một cơ quan điều tra độc lập. Họ cung cấp các phân tích kỹ thuật sâu, vạch trần những thủ thuật tinh vi mà người ngoài khó hiểu hết: từ retraction Watch (bài báo bị rút), citation cartel (liên minh trích dẫn) cho đến các mánh lới của predatory journals (tạp chí săn mồi).

Về phần mình, Báo Thanh Niên (và sau này có thêm sự tham gia của nhiều cơ quan báo chí khác như Tuổi Trẻ, Tiền Phong, Tạp chí Giáo dục...) đã thực hiện sứ mệnh của người truyền tin: Việt hóa các thuật ngữ chuyên môn khô khan ấy, biến chúng thành những vấn đề xã hội nóng hổi dễ hiểu với đại chúng, và quan trọng hơn là đưa chúng lên bàn nghị sự của Chính phủ và Quốc hội.

Cộng đồng khoa học và báo chí đã biến những vấn đề "nội bộ giới hàn lâm" thành câu chuyện của toàn xã hội, tạo tác động đủ lớn để cơ quan quản lý phải chuyển mình.

THAM GIA KIẾN TẠO VÀ THÚC ĐẨY CHÍNH SÁCH

Tác động lớn nhất của mối quan hệ báo chí và cộng đồng khoa học này chính là tốc độ phản ứng của hệ thống chính sách. Chỉ chưa đầy một tháng sau khi loạt bài của Thanh Niên đăng tải và Diễn đàn LCKH thành lập, ngày 15.9.2020, Hội đồng Giáo sư Nhà nước đã ban hành công văn yêu cầu rà soát đặc biệt đối với các vấn đề LCKH trong đợt xét duyệt năm đó. Đây là động thái thể hiện sự tiếp thu trực tiếp và tức thì các phản ánh từ báo chí.

Hội thảo ngày 19.12.2023 mà phóng viên Báo Thanh Niên vinh dự được mời phát biểu là một dấu mốc quan trọng, một gạch nối chính thức ghi nhận sự chú ý của cơ quan quản lý với vấn đề LCKH. Hôm ấy, Thứ trưởng Bộ KH-CN Trần Hồng Thái đã kết luận: "Hai bộ cùng nhau nhận thấy đã đến lúc cơ quan quản lý nhà nước phải vào cuộc xử lý vấn đề liêm chính...". Và đỉnh cao của sự "chú ý" này là năm 2025, khái niệm "LCKH" chính thức được đưa vào luật KH-CN và Đổi mới sáng tạo (Luật số 93) mà Quốc hội thông qua hồi tháng 6.2025. Một kết quả đúng như kỳ vọng, dù cách đây 5 năm, bản thân cụm từ "LCKH" rất mới mẻ, thậm chí mang sắc thái "gây sự".

Nhìn lại hành trình, có thể thấy Báo Thanh Niên đã không dừng lại ở chức năng thông tin hay giám sát đơn thuần. Tờ báo đã vươn tới vai trò tham gia kiến tạo và thúc đẩy chính sách.

Thanh Niên đã thể hiện vai trò phát hiện, đồng hành, phản biện

Với luật KH-CN và Đổi mới sáng tạo (luật số 93) mà Quốc hội thông qua hồi tháng 6, lần đầu tiên khái niệm "LCKH" được luật hóa. Nghị định 262 thì quy định rõ những hành vi nào là vi phạm LCKH. Đây là một bước tiến rất quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế KH-CN của VN và tiếp cận với thông lệ, chuẩn mực quốc tế.

Thành quả này là kết quả của một quá trình tích lũy khá lâu dài, trong đó có sự vào cuộc đồng bộ của nhiều chủ thể như cơ quan lập pháp, cơ quan quản lý, cộng đồng khoa học và đặc biệt là các báo chí chính thống có trách nhiệm.

Ở góc độ Quỹ Nafosted, chúng tôi cho rằng vai trò của các báo chính thống, đặc biệt là Báo Thanh Niên, là rất đáng ghi nhận. Các cơ quan báo chí, trong đó có Báo Thanh Niên, tiên phong trong việc chỉ ra những sai phạm về vi phạm LCKH, giúp cơ quan quản lý nhà nước nhận diện những thách thức cần được giải quyết.

Mặc dù không thể thay thế cơ quan quản lý nhưng Thanh Niên đã thể hiện vai trò phát hiện, đồng hành, phản biện, đưa ra những cảnh báo sớm để các chính sách đi đúng hướng ngay từ đầu. Việc này giúp hình thành một nền khoa học chân chính, minh bạch, đó cũng là tôn chỉ làm việc của Quỹ.

PGS Đào Ngọc Chiến - Giám đốc Điều hành Quỹ Phát triển KH-CN quốc gia (Nafosted)