Những bước phi nước đại đang giúp ba chiến mã kinh tế vượt lên

Năm 2025 chứng kiến nhiều sự kiện có ý nghĩa trong nền kinh tế thế giới. Ở Nam Á, GDP của Ấn Độ lần đầu vượt mốc 4.000 tỷ USD, áp sát vị trí nền kinh tế lớn thứ 4 thế giới của Nhật Bản. Ở Trung Âu, Ba Lan – quốc gia chỉ với 37 triệu dân – ghi nhận GDP lần đầu tiên trên mốc 1.000 tỷ USD và vượt qua Thụy Sỹ để vào top 20 nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Gần Việt Nam hơn, nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á là Indonesia lần đầu chứng kiến giá trị xuất khẩu niken vượt qua than đá, cho thấy sự chuyển dịch từ giai đoạn “đào lên để bán” sang thời kỳ chế biến sâu.

Những sự kiện này là chỉ báo sớm cho thấy sự trỗi dậy của nhóm các quốc gia đang "phi nước đại" để vươn lên mạnh mẽ. Khác với mô hình tăng trưởng tuần tự của thế kỷ 20, ba quốc gia Ba Lan, Ấn Độ và Indonesia đang cố gắng đạt vận tốc cực đại để thoát khỏi quỹ đạo của các nước đang phát triển bằng những chiến lược đặc thù, tận dụng tối đa lợi thế địa chính trị và công nghệ của thế kỷ 21.

Ba Lan: Từ công xưởng thành pháo đài công nghệ và quân sự

Trong ba thập kỷ qua, Ba Lan thường bị coi là một công xưởng gia công giá rẻ cho Đức. Tuy nhiên, các dữ liệu kinh tế mới nhất cho thấy Warsaw đang thực hiện một cuộc lội ngược dòng ngoạn mục.

Theo dự báo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), trong năm 2026, GDP bình quân đầu người (theo sức mua tương đương - PPP) của Ba Lan sẽ đạt gần 58.600 USD quốc tế, vượt qua các nền kinh tế phát triển lâu đời như Nhật Bản và Tây Ban Nha, đồng thời tương đương 90% Vương quốc Anh. Đây là hệ quả tất yếu khi Ba Lan liên tục tăng trưởng cao trong ba thập kỷ qua.

Động lực cho sự tăng trưởng này không còn đến từ lao động giá rẻ mà xuất phát từ sự chuyển dịch cơ cấu sang nền kinh tế tri thức và công nghiệp quốc phòng.

Mỗi năm Ba Lan đào tạo khoảng 37.500 kỹ sư, con số cao thứ hai trong EU, chỉ sau Đức. Trong khi chuyên gia Đức thường bị kẹt trong các ngành công nghiệp cũ đang thoái trào, thì nhân tài Ba Lan tập trung áp đảo vào các lĩnh vực của nền kinh tế mới như kỹ thuật số, phần mềm.

Từng đối mặt với tình trạng chảy máu chất xám sang Tây Âu, chính phủ Ba Lan đã thực hiện một bước đi táo bạo về tài khóa: Miễn hoàn toàn thuế thu nhập cá nhân cho người lao động dưới 26 tuổi có thu nhập dưới 85.528 PLN (khoảng 21.500 USD) mỗi năm.

Chính sách “hồi hương chất xám” này, kết hợp với các nhân tố khác như hạ tầng phát triển, chính trị ổn định, chi phí sinh hoạt hợp lý, …, đã đảo ngược dòng người di cư.

Năm 2017, có hơn 1 triệu người Ba Lan sống tại Anh; đến năm 2025, con số này giảm xuống còn khoảng 700.000. Trong năm qua, số người Ba Lan rời khỏi Anh cao gấp ba lần số người đến. Những người trở về không chỉ là lao động phổ thông mà là các bác sĩ, kỹ sư, kiến trúc sư mang theo vốn và kỹ năng.

Trong bối cảnh xung đột tại Ukraine, Ba Lan đã biến rủi ro địa chính trị thành động lực tái công nghiệp hóa. Theo thống kê của NATO, Ba Lan có tỷ lệ chi tiêu quốc phòng/GDP cao nhất toàn khối, đạt 4,48% vào năm 2025 và vượt xa mục tiêu 2% mà NATO đề ra.

Tỷ lệ chi mua sắm thiết bị trên tổng chi tiêu quốc phòng của Ba Lan cũng cao nhất NATO, đạt 54,4%. Ba Lan đang xây dựng lực lượng lục quân lớn nhất châu Âu với quân số dự kiến 300.000 người, và nhu cầu trang bị vũ khí cho đội quân này là rất cao.

Ngân sách quốc phòng khổng lồ của Ba Lan sẽ không chỉ dùng để mua sắm mà còn để xây dựng năng lực sản xuất nội địa thông qua các hợp đồng chuyển giao công nghệ với Hàn Quốc và Mỹ (như xe tăng K2 Black Panther, pháo K9).

Cụ thể, trong thỏa thuận trị giá 6,5 tỷ USD mua xe tăng K2 Black Panther, 180 chiếc đầu tiên sẽ được nhập từ Hàn Quốc, nhưng các xe tăng tiếp theo (phiên bản K2PL) sẽ được sản xuất bởi tập đoàn quốc phòng nhà nước PGZ tại các nhà máy Ba Lan.

Công nghiệp quốc phòng đang trở thành mũi nhọn mới, thúc đẩy nghiên cứu công nghệ cao và các ngành công nghiệp phụ trợ phát triển.

Indonesia: Ván cược vào chủ quyền tài nguyên và kỷ luật tài khóa

Nếu Ba Lan dựa vào thể chế và nhân lực, Indonesia lại chọn con đường "dân tộc chủ nghĩa tài nguyên" (resource nationalism) với trọng tâm là chính sách “hạ nguồn hóa” (hilirisasi).

Thông thường, các quốc gia đang phát triển chọn cách bán tài nguyên thô để thu ngoại tệ nhanh chóng. Indonesia làm ngược lại. Năm 2020, chính phủ cấm xuất khẩu quặng niken thô, buộc các tập đoàn nước ngoài phải đầu tư xây dựng nhà máy tinh luyện ngay tại Indonesia nếu muốn tiếp cận niken - kim loại thiết yếu cho ngành sản xuất xe điện (EV).

Số liệu thực tế đã chứng minh tính hiệu quả của canh bạc này. Giá trị xuất khẩu các sản phẩm từ niken của Indonesia đã tăng vọt từ khoảng 1,1 tỷ USD năm 2017 (thời kỳ xuất khẩu quặng thô) lên mức ước tính 33 tỷ USD vào năm 2025 sau khi áp dụng chế biến sâu.

Trong nhiều thập kỷ, than đá là sản phẩm xuất khẩu lớn nhất của Indonesia. Nhưng vào năm 2025, ngôi vương lần đầu tiên đã thuộc về niken. Theo các nhà phân tích tại Macquarie Group, niken chiếm khoảng 12% lợi nhuận xuất khẩu của Indonesia.

Hiện nay, Indonesia nắm 21% trữ lượng và kiểm soát khoảng 60% nguồn cung niken toàn cầu. Vị thế độc quyền này biến đất nước vạn đảo thành mắt xích không thể thay thế trong chuỗi cung ứng pin xe điện (EV).

Từ một quốc gia chỉ “đào, múc, xúc, bán”, Indonesia đã xây dựng được chuỗi giá trị khoáng sản và thể hiện tầm quan trọng của mình trên bản đồ năng lượng xanh toàn cầu.

Chính sách hạn chế xuất khẩu cũng phù hợp với định hướng tăng trưởng nhờ tiêu thụ trong nước của Indonesia. Với hơn 270 triệu dân (đông thứ 4 thế giới) và 52% dân số là người trẻ, Indonesia sở hữu một thị trường tiêu dùng khổng lồ.

Dự kiến đến năm 2030, Indonesia sẽ có thêm khoảng 90 triệu người tiêu dùng mới với sức mua đáng kể. Điều này giúp nền kinh tế Indonesia có sức đề kháng tốt hơn trước các cú sốc thương mại toàn cầu so với các nước phụ thuộc vào xuất khẩu.

Trường hợp môi trường kinh tế diễn biến bất lợi, chính phủ Indonesia sẽ có nhiều dư địa để ứng phó do nợ công còn tương đối nhỏ. Năm 2025, tỷ lệ nợ chính phủ/GDP của Indonesia là 40,8%, thấp hơn đáng kể so với các nước cùng khu vực như Malaysia, Thái Lan, Singapore, ….

Indonesia đạt được kết quả này nhờ kiểm soát tốt chi tiêu và duy trì mức thâm hụt ngân sách hàng năm chỉ khoảng 1% GDP. Việc không chi tiêu công quá tay giúp kiềm chế lạm phát và giữ giá trị đồng Rupiah ổn định, tạo môi trường kinh doanh dễ dự đoán cho các nhà đầu tư nước ngoài, đồng thời củng cố xếp hạng tín nhiệm quốc gia và giảm chi phí vay vốn trên thị trường quốc tế.

Ấn Độ: Hạ tầng số làm đòn bẩy quốc gia

Trung Quốc 20 năm trước tăng trưởng vượt bậc nhờ đầu tư vào các hạ tầng vật lý như cầu đường, bến cảng, sân bay. Còn Ấn Độ hiện nay đang chọn cách "phi nước đại" bằng hạ tầng kỹ thuật số công.

Lộ trình tài chính cổ điển của phương Tây là đi từ tiền mặt đến thẻ tín dụng và ví điện tử, nhưng Ấn Độ đã nhảy cóc thẳng lên thanh toán thời gian thực thông qua Giao diện Thanh toán Hợp nhất (UPI) hiện đại.

Theo số liệu năm 2024, hệ thống UPI của Ấn Độ xử lý khoảng 129,3 tỷ giao dịch mỗi năm. Ấn Độ hiện chiếm tới 49% tổng lượng giao dịch thanh toán thời gian thực toàn cầu, lớn hơn tổng dung lượng của các cường quốc kinh tế như Trung Quốc, Brazil và Hàn Quốc cộng lại.

Hệ thống này giúp hàng trăm triệu người dân Ấn Độ chưa từng có tài khoản ngân hàng có thể tham gia vào nền kinh tế chính thức chỉ với một chiếc điện thoại giá rẻ, tạo ra động lực tăng trưởng từ dưới lên.

Không dừng lại ở gia công phần mềm hay thanh toán số, Ấn Độ đang tiến vào lĩnh vực công nghệ cao nhất: hàng không vũ trụ. Chính sách mở cửa cho khu vực tư nhân (IN-SPACe) đã kích hoạt sự ra đời của hơn 300 startup công nghệ vũ trụ.

Năm 2025 đánh dấu cột mốc lịch sử khi Ấn Độ thực hiện thành công sứ mệnh SpaDeX (ghép nối vệ tinh tự động), trở thành quốc gia thứ 4 trên thế giới sở hữu công nghệ này. Ngành kinh tế vũ trụ của Ấn Độ, hiện trị giá 8,4 tỷ USD, được dự báo sẽ tăng gấp 5 lần lên 44 tỷ USD vào năm 2033, biến nước này thành một thế lực xuất khẩu dịch vụ phóng vệ tinh thương mại giá rẻ cho toàn cầu.

Về mặt địa chính trị, New Delhi đang tận dụng triệt để căng thẳng Mỹ - Trung và chiến lược "China + 1" để định vị mình là công xưởng thay thế. Các tập đoàn lớn như Apple đang chuyển dịch dây chuyền sản xuất iPhone sang Ấn Độ.

Sự trỗi dậy của Ấn Độ mang nhiều tầng ý nghĩa lịch sử. Từ một quốc gia bị bòn rút tài nguyên dưới thời thuộc địa, nền kinh tế Ấn Độ ngày nay đã vượt qua Vương quốc Anh và đang phả hơi nóng vào gáy Nhật Bản để giành vị trí nền kinh tế lớn thứ 4 thế giới với GDP năm 2025 đạt 4.125 tỷ USD.

Với dân số trẻ và thị trường lao động khổng lồ, Ấn Độ đang sở hữu "lợi tức nhân khẩu học" mà các quốc gia già hóa như Trung Quốc hay Nhật Bản khao khát, tạo tiền đề cho sự bùng nổ tiêu dùng trong thập kỷ tới.

Ba Lan, Ấn Độ và Indonesia là những ví dụ điển hình cho thấy không có một công thức chung duy nhất cho sự phát triển trong thế kỷ 21. Ba Lan sử dụng đòn bẩy thể chế và hội nhập sâu rộng, kết hợp đầu tư vào quốc phòng để tái cấu trúc nền kinh tế. Indonesia tận dụng quyền lực cứng từ tài nguyên thiên nhiên, dùng kỷ luật tài khóa để ổn định vĩ mô. Trong khi đó, Ấn Độ đặt cược vào quyền lực mềm của hạ tầng công nghệ và lợi thế địa chính trị để thu hút dòng vốn toàn cầu.

Sự trỗi dậy của ba quốc gia này đánh dấu sự hình thành của một trật tự kinh tế đa cực, nơi các quốc gia tầm trung và mới nổi không còn chấp nhận vai trò vệ tinh mà chủ động định hình luật chơi bằng lợi thế đặc thù của mình. Tuy nhiên, giai đoạn tăng trưởng dễ dàng nhờ các lợi thế sẵn có đang dần khép lại. Bài toán tiếp theo cho các quốc gia này là chất lượng của sự tăng trưởng.