Trong quá trình chuẩn bị đón Tết Nguyên đán, lau dọn bàn thờ là một trong những công việc được nhiều gia đình Việt đặc biệt coi trọng. Khác với các khu vực sinh hoạt thông thường trong nhà, bàn thờ là không gian gắn với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc nên việc vệ sinh, sắp xếp cần được thực hiện cẩn trọng, có trình tự và lưu ý những điều nên tránh.
Từ việc chọn thời điểm, cách thức lau dọn cho đến các vật dụng sử dụng đều được lưu truyền qua nhiều thế hệ như những kinh nghiệm văn hóa dân gian.
Những điều kiêng kỵ khi lau dọn bàn thờ
Theo quan niệm dân gian, việc lau dọn bàn thờ vào dịp cuối năm không chỉ mang ý nghĩa làm sạch không gian thờ cúng mà còn thể hiện sự thành kính, tôn trọng đối với tổ tiên và các đấng được thờ phụng. Vì vậy, nhiều gia đình cho rằng nếu thực hiện không đúng cách, phạm phải điều kiêng kỵ thì có thể mang lại cảm giác bất an về mặt tinh thần trong năm mới.
Thời gian bao sái bàn thờ trước hay sau ngày 23 tháng Chạp không có một quy định cứng nhắc áp dụng cho tất cả. Thời điểm cụ thể phụ thuộc vào điều kiện sinh hoạt, niềm tin và sự sắp xếp của mỗi gia đình. Điều quan trọng là công việc này nên được hoàn thành trước lễ cúng Tất niên để kịp chuẩn bị bàn thờ trang nghiêm, sạch sẽ cho những ngày đầu năm mới
Trước khi lau dọn, gia chủ thường chuẩn bị bản thân gọn gàng, tắm rửa sạch sẽ, mặc quần áo chỉnh tề, giữ tâm trạng điềm tĩnh. Trong sinh hoạt thường ngày, một số gia đình kiêng sử dụng các món ăn có mùi tanh nồng trước thời điểm làm lau dọn. Ngoài ra, việc thắp hương và khấn xin trước khi bắt đầu lau dọn được xem như một nghi thức thông báo, xin phép mang tính truyền thống.
Lau dọn bàn thờ cuối năm đòi hỏi sự cẩn trọng, đúng trình tự và tránh những điều kiêng kỵ trong văn hóa dân gian.
Dưới đây là những điều lưu ý cần tránh khi lau dọn bàn thờ:
Tránh làm đổ vỡ đồ thờ cúng
Một trong những điều thường được nhắc đến là hạn chế tối đa việc làm rơi vỡ các vật dụng thờ cúng như bát, đĩa, chân nến, lọ hoa hay đồ sứ đặt trên bàn thờ. Trong văn hóa dân gian, việc làm hỏng đồ thờ bị xem là điều không may mắn. Vì vậy, khi lau dọn, các thao tác cần nhẹ nhàng, cẩn thận, thể hiện sự trang nghiêm và tôn kính đối với không gian thờ tự.
Không tùy tiện xê dịch bát hương
Bát hương được xem là vật phẩm trung tâm trên bàn thờ, mang ý nghĩa tinh thần quan trọng trong tín ngưỡng thờ cúng của người Việt. Dân gian quan niệm bát hương là nơi hội tụ sự tưởng nhớ, là biểu tượng kết nối giữa các thế hệ. Do đó, việc di chuyển bát hương một cách tùy tiện thường được khuyên là nên tránh.
Khi cần lau dọn khu vực xung quanh, nhiều gia đình áp dụng cách giữ cố định bát hương bằng một tay, tay còn lại dùng khăn sạch để lau. Trong trường hợp buộc phải di chuyển, họ thường khấn xin trước và sau đó đặt bát hương trở lại đúng vị trí ban đầu. Các tượng thờ đặt trên bàn thờ cũng được xử lý theo nguyên tắc tương tự để giữ sự ổn định và trật tự của không gian thờ cúng.
Không rút hết chân hương hoặc đổ toàn bộ tro
Theo quan niệm phong thủy dân gian, việc rút toàn bộ chân hương rồi đổ hết tro trong bát hương ra ngoài bị cho là không phù hợp, vì vừa làm xê dịch bát hương vừa mang ý nghĩa không tốt về mặt biểu trưng. Cách làm thường được truyền lại là giữ bát hương cố định, nhẹ nhàng rút bớt chân hương, tránh làm tro rơi vãi.
Số chân hương để lại thường là số lẻ như 3, 5, 7 hoặc 9. Phần chân hương đã rút ra được đem hóa thành tro, sau đó thả xuống sông hoặc nguồn nước sạch, tránh những nơi ô uế, có rác thải. Nhiều gia đình cho rằng, không nên bỏ chân hương vào thùng rác sinh hoạt hay để lẫn với các vật dụng không sạch sẽ.
Không sử dụng khăn và chổi riêng
Một lưu ý khác là nên dùng khăn, chổi hoặc dụng cụ vệ sinh riêng cho bàn thờ. Những vật dụng này không nên dùng chung với đồ lau dọn nhà cửa hằng ngày vì theo quan niệm truyền thống, chúng có thể mang theo bụi bẩn và tạp chất. Việc tách biệt dụng cụ lau bàn thờ thể hiện sự trân trọng và ý thức giữ gìn tính trang nghiêm của không gian thờ cúng.
Không dùng nước sạch hoặc nước thảo dược
Khi lau dọn bàn thờ, nước sử dụng cần là nước sạch. Phổ biến nhất là nước đun sôi để nguội, giúp bảo đảm yếu tố vệ sinh và cảm giác thanh tịnh. Một số gia đình cẩn thận hơn thường pha nước với rượu trắng và gừng giã nhuyễn, hoặc sử dụng nước đun từ các loại thảo dược như quế, hồi, gỗ vang, đinh hương, bạch đàn. Đối với bài vị tổ tiên, nước ấm được khuyến nghị sử dụng thay vì nước lạnh.
Việc lau dọn cuối năm cần được thực hiện đúng cách.
Có nên dùng nước lã để lau bàn thờ?
Trong thực tế, không ít gia đình vẫn sử dụng nước lã để lau dọn bàn thờ, với điều kiện đó là nước sạch hoàn toàn. Tuy nhiên, những người chú trọng đến yếu tố truyền thống và mong muốn sự chỉn chu tối đa cho không gian thờ cúng lại cho rằng nước lã tuy sạch nhưng quá thông dụng, thường dùng cho các khu vực sinh hoạt khác trong nhà.
Theo quan điểm này, bàn thờ là không gian mang tính biểu trưng cao, nên việc vệ sinh cần dùng loại nước “đặc biệt” hơn, không chỉ để làm sạch mà còn tạo cảm giác thanh khiết, trang trọng. Việc dùng nước lã trong quá trình lau dọn, theo cách nhìn truyền thống, có thể làm giảm đi cảm nhận về sự tinh tươm và tôn nghiêm của nơi thờ tự.
Chính vì vậy, nhiều gia đình lựa chọn pha thêm rượu hoặc nước cốt gừng vào nước sạch, hoặc dùng nước ngũ vị hương khi lau bàn thờ. Nước ấm cũng được khuyến khích sử dụng thay cho nước lạnh vì dễ làm sạch vết bẩn và phù hợp với đồ thờ bằng gỗ, sứ.
Hiện nay, trên thị trường còn có các loại nước thơm chuyên dụng dành cho việc bao sái bàn thờ, hoặc khăn giấy được tẩm sẵn dung dịch làm sạch, giúp việc lau dọn cuối năm trở nên thuận tiện hơn.
Một số loại nước thường dùng để lau bàn thờ gồm:
Nước rượu pha gừng
Theo quan niệm dân gian, gừng và rượu đều có tính ấm. Gừng giúp khử mùi, tăng hiệu quả làm sạch, trong khi rượu được cho là có khả năng thanh tẩy, tạo cảm giác sạch sẽ và dễ chịu cho không gian thờ cúng.
Nước ngũ vị hương
Đây là loại nước được đun từ các thảo mộc như đinh hương, quế, hồi, bạch đàn… với mùi thơm nhẹ, dễ chịu. Nước ngũ vị hương thường được sử dụng vào dịp cuối năm để lau bàn thờ vì vừa làm sạch vừa tạo cảm giác trang nghiêm.
Nước ấm
Trong trường hợp không có thời gian chuẩn bị các loại nước pha chế, nước ấm là lựa chọn đơn giản và phù hợp. Chỉ cần đun sôi nước trong khoảng 10–15 phút, để nguội bớt rồi dùng khăn sạch thấm nước lau dọn bàn thờ, vẫn bảo đảm yếu tố vệ sinh và tính trang trọng.
Việc lau dọn bàn thờ cuối năm là một nét sinh hoạt văn hóa truyền thống. Dù cách thực hiện có khác nhau giữa các gia đình, điều quan trọng nhất vẫn là giữ cho không gian thờ cúng sạch sẽ, gọn gàng và thể hiện sự trân trọng đối với những giá trị tinh thần đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
