Tổng thống Zelensky và Tổng tư lệnh Syrsky giới thiệu vũ khí được gọi là “UAV tên lửa Peklo” do Ukraine sản xuất (Ảnh: Getty).
"Hôm nay, chúng ta đang mở cửa xuất khẩu", Tổng thống Zelensky tuyên bố. Tuy nhiên, theo các nguồn tin, thực tế lại hơi khác.
Các nhà sản xuất vũ khí của Ukraine thường than phiền rằng họ có thể sản xuất nhiều vũ khí hơn rất nhiều so với khả năng ngân sách của chính phủ trong nước. Họ cho rằng việc bán hoặc sản xuất vũ khí mới ra thị trường quốc tế có thể giúp giải quyết bài toán tài chính nhưng các hạn chế xuất khẩu khiến họ bị "mắc kẹt" ở trong nước.
Dù thông tin Tổng thống Zelensky nới lỏng rào cản xuất khẩu khiến các nhà sản xuất vũ khí Ukraine - từ lâu hướng tới các ngân sách quốc phòng phương Tây, vui mừng - nhưng trên thực tế, xuất khẩu vũ khí của Ukraine vẫn chưa chính thức mở cửa.
"Việc thành lập các văn phòng này chỉ là bước đầu tiên", Oleh Tsilvik, người đứng đầu Cơ quan Kiểm soát Xuất khẩu Nhà nước Ukraine, nói với Kiev Independent.
"Khi họ bắt đầu công việc, họ sẽ đạt được các thỏa thuận, tiến hành các công việc liên quan đến hợp đồng sơ bộ, tiếp thị, và chỉ khi các hợp đồng chính thức được ký kết, họ mới đến gặp chúng tôi để xin cấp phép", ông nói thêm.
Trong gần 4 năm kể từ khi Nga triển khai chiến dịch quân sự đặc biệt, Ukraine đã phát triển nhanh chóng nhiều công nghệ vũ khí mới, từ máy bay không người lái (UAV) tấn công, hệ thống tác chiến điện tử cho đến thiết bị liên lạc mã hóa. Những tiến bộ này thu hút sự quan tâm ngày càng lớn của quân đội các nước phương Tây.
Quy định kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt phần lớn vẫn giữ các loại vũ khí này ở lại trong nước nhưng đây là vấn đề nhạy cảm bởi có thể kiếm được rất nhiều tiền từ việc bán vũ khí ra nước ngoài.
Các nhà sản xuất Ukraine cho biết họ không đủ lợi nhuận để mở rộng công suất và duy trì nỗ lực phục vụ chiến tranh, đặc biệt khi lợi nhuận từ các sản phẩm quốc phòng bán cho Bộ Quốc phòng - khách hàng lớn nhất - bị khống chế ở mức trần 25%.
Ông Ihor Fedirko, người đứng đầu Hội đồng Công nghiệp Quốc phòng Ukraine, nói rằng các nhà sản xuất vũ khí chỉ hoạt động ở mức khoảng 40% so với năng lực của họ vì Bộ Quốc phòng không mua thêm.
“Mô hình xuất khẩu có kiểm soát nhằm tận dụng dây chuyền sản xuất mà không vượt lằn ranh đỏ và nhu cầu trong nước là trên hết”, ông nói.
Bộ Quốc phòng Ukraine mua một chiếc UAV FPV thông thường với giá khoảng 400 USD, các phụ kiện bổ sung như camera nhiệt hoặc mô-đun AI thường đẩy giá lên thêm vài trăm USD nữa. Các nhà sản xuất quốc tế đang tính giá cao hơn nhiều lần, ví dụ, tính đến tháng 1, Thủy quân lục chiến Mỹ đã trả gần 40.000 USD cho mỗi chiếc máy bay không người lái Bolt-M của Anduril và bộ thiết bị điều khiển chúng.
Các công ty quốc phòng phương Tây, đặc biệt là ở châu Âu, đã chứng kiến giá trị của họ tăng vọt cùng với nỗi lo sợ rằng chiến tranh ở Ukraine sẽ lan rộng. Cổ phiếu của Rheinmetall (Đức) bắt đầu năm 2022 ở mức dưới 100 euro nhưng hiện đã vượt quá 1.600 euro.
Các công ty khởi nghiệp về UAV như Helsing của Đức, được thành lập năm 2021, cũng đã đạt mức định giá 12 tỷ euro (14 tỷ USD) trong khi các nhà sản xuất UAV lớn nhất của Ukraine thậm chí còn chưa đến mốc hàng tỷ USD.
Trong số các nhà sản xuất vũ khí của Ukraine, độc quyền thị trường là một chủ đề gây bất bình, đặc biệt là so với lợi nhuận khổng lồ mà những đối thủ phương Tây đang thu được.
Về phía chính phủ Ukraine, họ không muốn vũ khí bị tuồn ra nước ngoài trong thời chiến, đặc biệt là khi quốc phòng vẫn phụ thuộc vào viện trợ của phương Tây đối với nhiều loại vũ khí quan trọng. Điều này một phần xuất phát từ yếu tố hình ảnh, một phần do ký ức không mấy dễ chịu về việc bán tháo kho vũ khí thời Liên Xô trong thập niên 1990 và đầu những năm 2000. Đó là những loại mà Ukraine hiện rất thiếu.
Một số công ty lớn của Ukraine đã đạt được các thỏa thuận để hoạt động quốc tế. Ví dụ, Skyeton có một nhà máy ở Slovakia. UkrSpecSystems đã mua cổ phần trị giá 200 triệu USD trong một nhà máy ở Anh năm ngoái.
Fire Point - đơn vị sản xuất UAV FP-1 và tên lửa hành trình Flamingo - đang xây dựng nhà máy nhiên liệu tên lửa tại Đan Mạch nhờ một ngoại lệ được quốc hội nước này phê chuẩn, đồng thời đàm phán bán cổ phần cho một tập đoàn đến từ Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).
Nới lỏng kiểm soát xuất khẩu
Máy bay không người lái V-BAT tại một địa điểm không được tiết lộ (Ảnh: Militarnyi).
Trong thời gian qua, nhiều hiệp hội thương mại mới được thành lập nhằm vận động nới lỏng một phần các hạn chế xuất khẩu.
Theo ông Fedirko, tuyên bố của Tổng thống Zelensky dù chưa nêu chi tiết nhưng cho thấy chủ yếu hướng tới các thỏa thuận đồng sản xuất tại nhà máy châu Âu, chứ không phải mở cửa hoàn toàn xuất khẩu vũ khí.
“Điều đang thực sự chuyển động hiện nay là sáng kiến "Build with Ukraine". Đây là kênh xuất khẩu khả thi nhất lúc này: liên doanh và dây chuyền sản xuất được cấp phép ở nước ngoài, với kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và quản lý sản xuất do Ukraine tham gia”, ông nói.
Về 10 văn phòng mà ông Zelensky đang nhắm tới ở châu Âu, ông Fedirko cho biết "cho đến nay, những hướng đi khả thi nhất chỉ có Đức, Anh và Đan Mạch".
Và Văn phòng của ông Tsilvik là rào cản chính đối với các nhà xuất khẩu vũ khí tiềm năng. Ông cho biết, hiện nay có rất nhiều đơn xin cấp phép, nhưng phần lớn không phải là bán vũ khí hoàn chỉnh.
“Chủ yếu là dịch vụ, linh kiện, phụ tùng, các bộ phận cấu thành. Gần như không có hệ thống vũ khí hoàn chỉnh nào", ông Tsilvik nói và cho biết thêm về việc "đang chứng kiến sự gia nhập của nhiều chủ thể mới, có kế hoạch tham gia chuyển giao quốc tế trong tương lai”.
Việc các nhà sản xuất vũ khí Ukraine bán vũ khí của họ ra nước ngoài không chỉ là câu chuyện tài chính mà còn là vấn đề ai sẽ xây dựng kho vũ khí của phương Tây trong một cuộc chạy đua công nghệ vũ trang đang diễn ra.
Mặc dù còn xa mới đạt tới một thị trường xuất khẩu vũ khí mở, chỉ riêng khả năng nới lỏng có kiểm soát như Tổng thống Zelensky đề cập cũng có thể mang lại dòng tiền đáng kể cho ngành công nghiệp quốc phòng nước này.
"Tôi dự đoán một cách thận trọng: xuất khẩu có kiểm soát có thể đạt tới 2 tỷ USD một khi hệ thống thực sự hoạt động", ông Fedirko ước tính.
