Tòa nhà Ngân hàng Nhà nước ở TP.HCM và dấu ấn người xây

Tòa nhà Ngân hàng Nhà nước ở TP.HCM ra đời như thế nào?

Thạc sĩ, kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Sơn, Trường đại học Kiến trúc TP.HCM cho biết, sơ khai của tòa nhà Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Khu vực 2 nằm tại TP.HCM hiện nay là Ngân hàng Đông Dương (Banque de l'Indochine).

Theo đó, sau khi Pháp chiếm Sài Gòn năm 1859 và chiếm tiếp đồn Chí Hòa năm 1861, năm 1862, cùng năm với Hiệp ước Nhâm Tuất, Phó Đô đốc Louis Adolphe Bonard đã phê duyệt bản đồ quy hoạch "Projet de Ville de 500 000 âmes à Saigon" (dự án thành phố cho 500.000 người tại Sài Gòn) được Đại tá công binh Lucien Florent Paul Coffyn soạn thảo năm 1862.

Mục tiêu của bản đồ quy hoạch 1862 là xây dựng một đô thị hiện đại, chia ô bàn cờ, đặt hệ thống đường phố, lô đất để bán, phục vụ quản trị thuộc địa và đặt những nền móng phát triển kinh tế ban đầu.

Trong đó, khu trung tâm hành chính, thương mại được bố trí ở phần trung tâm Sài Gòn, với các tòa công sở, dinh thự, văn phòng lãnh sự, khách sạn,... chủ yếu dành cho người Pháp và một số quan chức địa phương.

Tòa nhà Ngân hàng Nhà nước ở TP.HCM và dấu ấn người xây Nhà thờ Đức Bà - Ảnh 1. — Trụ sở mới Ngân hàng Đông Dương đang được hoàn thiện xây cất vào năm 1930 ở Sài Gòn

Năm 1863, bản đồ quy hoạch Cảng Sài Gòn 1863 - 1866 được thiết lập. Trong bản đồ quy hoạch này, các ô phố trước mặt sông Bến Nghé được chỉnh sửa lại, trong đó, vị trí tương lai của công trình Ngân hàng Đông Dương trở thành một phần của ô phố hình đa giác gồm: bờ sông Bến Nghé, đường Pellerin (đường Pasteur ngày nay), đường số 3 (đường Hàm Nghi ngày nay) và đường Adran (Hồ Tùng Mậu ngày nay). Song song với đường Pellerin là một kênh rạch có cầu bắc ngang và đường song song đường Pellerin bên kia kênh rạch là đường Olivier.

Năm 1867, Pháp chiếm thêm 3 tỉnh miền Tây Nam bộ, hoàn thành việc chiếm đóng Nam Kỳ Lục tỉnh và thiết lập nên lãnh thổ thuộc địa Nam Kỳ. Tại Sài Gòn, từ nền tảng ban đầu của bản đồ quy hoạch 1862 của Đại tá công binh Lucien Florent Paul Coffyn, các kiến trúc sư người Pháp của Sở Công thự Nam Kỳ, sau là Sở Công chánh Nam Kỳ bắt đầu có những chỉnh sửa, mở rộng để phát triển hạ tầng đô thị.

Năm 1875, Ngân hàng Đông Dương được thành lập tại Pháp. Ngoài trụ sở Trung ương tại Paris, Chính phủ Pháp bắt đầu tìm kiếm các khu đất lớn để xây dựng trụ sở cho 4 chi nhánh tại Marseille, Bordeaux (Pháp), Sài Gòn (Việt Nam) và Pondichéry (Ấn Độ thuộc Pháp).

Tòa nhà Ngân hàng Nhà nước ở TP.HCM và dấu ấn người xây Nhà thờ Đức Bà - Ảnh 2. — Ngân hàng Quốc gia Việt Nam tại Sài Gòn nhìn từ cầu Mống năm 1967

Toà nhà ngân hàng được xây năm nào, do ai thiết kế?

Theo kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Sơn, tại Sài Gòn, chi nhánh Ngân hàng Đông Dương được thành lập trong cùng năm 1875 và đến năm 1878, trụ sở đầu tiên đã được xây cất tại khu đất trước mặt bờ sông Bến Nghé. Sở dĩ trụ sở chi nhánh Ngân hàng Đông Dương tại Sài Gòn được đặt tại đây vì vị trí chiến lược khi mọi giao dịch thương mại quốc tế đều qua cảng Sài Gòn và việc nhận hàng, vàng bạc, tài liệu, két sắt được thực hiện trực tiếp từ tàu viễn dương Pháp.

Kiến trúc sư của công trình trụ sở chi nhánh ngân hàng Đông Dương tại Sài Gòn năm 1878 là Achille-Antoine Ginain, người từng là kiến trúc sư của Bộ Thuộc địa. Achille-Antoine Ginain cũng là kiến trúc sư chính của công trình lịch sử Nhà thờ Đức Bà tại Sài Gòn được xây trong cùng thời gian này.

Năm 1924, trong 26 năm sau bản đồ quy hoạch 1898, Ngân hàng Đông Dương đã phát triển như một ngân hàng toàn cầu đầy quyền lực. Riêng tại Việt Nam, các chi nhánh mới đã được mở kể từ khi chi nhánh đầu tiên được mở tại Sài Gòn năm 1875: Hải Phòng (1885), Hà Nội (1886), Đà Nẵng (1891), nối tiếp với các chi nhánh khác tại nhiều nơi.

Tòa nhà Ngân hàng Nhà nước ở TP.HCM và dấu ấn người xây Nhà thờ Đức Bà - Ảnh 3. — Tòa nhà Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Khu vực 2 nằm tại trung tâm TP.HCM hiện nay

Cùng với đó, nhu cầu của việc bành trướng trụ sở được đặt ra đối với chi nhánh tại Sài Gòn như một sự khẳng định vị thế của Ngân hàng Đông Dương tại Đông Dương nói riêng và khu vực Thái Bình Dương nói chung, đồng thời truyền tải biểu tượng quyền lực tài chính và sự hiện diện của nước Pháp qua kiến trúc.

Félix Dumail, kiến trúc sư người Pháp nổi tiếng của hệ thống Ngân hàng Đông Dương tại các thành phố thuộc địa cũng như các dự án nhà ở xã hội và hạ tầng công cộng tại Pháp được yêu cầu thiết kế trụ sở mới của Ngân hàng Đông Dương tại Sài Gòn với khu đất tứ giác lúc này đã được hợp nhất từ tất cả các sở đất lẻ được bao quanh bởi 4 con đường: Quai de Belgique – Pellerin - Lefebvre – Chaigneau.

Từ năm 1924 trở đi, những họa đồ phác thảo về đồ án trụ sở mới của Ngân hàng Đông Dương tại Sài Gòn bắt đầu được kiến trúc sư Félix Dumail nghiên cứu thiết lập tại Pháp từ tổng thể kiến trúc đến nội thất, chi tiết.

Trong dự án quan trọng này, Félix Dumail có sự cộng tác của kiến trúc sư Jean Hébrard, em trai của kiến trúc sư – đô thị gia Ernest Hébrard, một nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn về quy hoạch và kiến trúc tại Đông Dương thời bấy giờ.

Trong bối cảnh kiến trúc và đô thị các thành phố Đông Dương thời bấy giờ, phong cách kiến trúc Art Deco nổi lên như một hiện tượng với các tòa nhà công cộng lớn được xây cất và có phần lấn át phong cách tân cổ điển cũng như Art Nouveau.

Art Deco cũng là phong cách kiến trúc chính của trụ sở mới của Ngân hàng Đông Dương tại Sài Gòn. Ngoài ra, một số họa tiết trang trí hoa sen, chim thần Garuda, rắn thần Naga cách điệu tại các thành phần nội, ngoại thất được kiến trúc sư nghiên cứu từ nghệ thuật Khmer.

Từ mùa thu năm 1928 đến mùa xuân năm 1930, các họa đồ thiết kế kỹ thuật được thực hiện, nối liền với quá trình xây cất công trình kiến trúc tại Sài Gòn.

Sau khi được xây cất bởi hãng thầu Brossard et Mopin, một trong những hãng thầu Pháp lớn nhất Đông Dương thời bấy giờ và khánh thành năm 1931, tòa kiến trúc kỳ vĩ này nhanh chóng trở thành điểm nhấn trên đường Quai de Belgique, cầu Messageries Maritimes đối với mọi phương tiện đường bộ và sông Bến Nghé và mọi chuyến tàu đến và đi từ cảng Messageries Maritimes.

Tòa nhà Ngân hàng Nhà nước ở TP.HCM và dấu ấn người xây Nhà thờ Đức Bà - Ảnh 4. — Tòa nhà Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Khu vực 2 ở TP.HCM có tuổi đời gần 150 năm

Đồng thời, địa chỉ chính thức trên các văn bản hành chính của Ngân hàng Đông Dương tại Sài Gòn được ghi là: sau năm 1953, các chi nhánh của Ngân hàng Đông Dương ở Việt Nam đều bị giải thể. Kể từ năm 1955, trụ sở của Ngân hàng Đông Dương cũ được giao lại cho Ngân hàng Quốc gia tại Sài Gòn.

Kể từ đây, trụ sở Ngân hàng Quốc gia tại Sài Gòn trải qua một số lần sửa chữa kiến trúc và chủ yếu nội thất, trong đó có phần cơi lầu cánh nhà trung tâm dọc đường Nguyễn Công Trứ (đổi tên từ đường Lefebvre cũ từ năm 1955).

Cũng từ năm 1955, các con đường còn lại xung quanh trụ sở Ngân hàng Đông Dương cũ cũng được đổi tên: Bến Chương Dương (đổi tên từ đường Quai de Belgique cũ từ năm 1955), Tôn Thất Đạm (đổi tên từ đường Chaigneau cũ từ năm 1955), Pasteur (đổi tên từ đường Pellerin cũ từ năm 1955).

Cầu Messageries Maritimes phía trước ngân hàng cũng được chính thức đổi tên thành cầu Mống từ năm 1955 dù cầu đã được mang tên dân gian là cầu Mống từ cuối thế kỷ 19. Đồng thời, sau năm 1975 địa chỉ chính thức trên các văn bản hành chính của Ngân hàng Quốc gia Việt Nam tại Sài Gòn được ghi là trụ sở Ngân hàng Quốc gia Việt Nam tại Sài Gòn cũ qua nhiều lần đổi tên đã trở thành trụ sở Ngân hàng Nhà nước chi nhánh TP.HCM (nay là Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Khu vực 2), nối tiếp lược trình vượt thời gian của một di sản kiến trúc đặc biệt.