Xu hướng toàn cầu cho thấy công nghệ lượng tử không còn là nghiên cứu hàn lâm, mà đang bước vào giai đoạn ứng dụng và thương mại hóa, trở thành cuộc đua chiến lược giữa các quốc gia và tập đoàn công nghệ lớn.
Ông Nguyễn Quốc Hưng, Phó Chủ tịch Mạng lưới đổi mới sáng tạo và chuyên gia Công nghệ Lượng tử Việt Nam (VNQuantum), Viện trưởng Viện Lượng tử - trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội), chia sẻ với Báo Điện tử VTC News về những lợi thế và thách thức của Việt Nam khi tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghệ lượng tử toàn cầu.
Ông Nguyễn Quốc Hưng, Viện trưởng Viện Lượng tử - trường Đại học Khoa học Tự nhiên - ĐHQGHN. (Ảnh: MH)
- Thưa ông, công nghệ lượng tử ứng dụng được hiểu như thế nào?
Công nghệ lượng tử là một lĩnh vực rất mới khi đưa vào ứng dụng, có thể hiểu là công nghệ tinh vi nhất, phức tạp nhất và chính xác nhất, nằm ở mũi nhọn của các công nghệ hiện nay.
Lấy một ví dụ quen thuộc là công nghệ lượng tử bán dẫn. Bản chất của bán dẫn vốn đã dựa trên các nguyên lý của vật lý lượng tử. Tuy nhiên, trước đây, chúng ta chỉ khai thác hiệu ứng lượng tử như một nền tảng tự nhiên.
Còn hiện nay, với công nghệ lượng tử, con người chủ động thiết kế và điều khiển trực tiếp các trạng thái lượng tử theo ý muốn, chứ không chỉ để chúng vận hành theo quy luật tự nhiên như trước.
Xét về hướng phát triển, công nghệ lượng tử có thể chia thành hai nhánh chính, tương tự như nhiều công nghệ hiện đại hiện nay: Một nhánh liên quan đến ánh sáng, quang tử; nhánh còn lại liên quan đến điện.
Hiểu theo cách đơn giản, công nghệ lượng tử đang ở ranh giới của những bước tiến xa nhất của khoa học, nơi mà chúng ta chưa thể nhìn thấy rõ phía sau là gì, nhưng biết chắc nó có thể tạo ra những thay đổi mang tính cách mạng, giống như công nghệ chip bán dẫn từ thập niên 1950 đã làm thay đổi toàn bộ xã hội vào đầu những năm 2000.
- Công nghệ lượng tử có ý nghĩa như thế nào đối với sự phát triển khoa học công nghệ của Việt Nam?
Trước năm 2025, công nghệ lượng tử ở Việt Nam gần như xuất phát từ con số 0, chưa có nhiều đơn vị chuyên trách và nhận thức xã hội còn hạn chế.
Sau năm 2025, lĩnh vực này trở nên quen thuộc hơn rất nhiều. Truyền thông, báo chí đều có các bài viết về công nghệ lượng tử. Trong nước cũng đã hình thành gần 10 đơn vị chuyên trách, từ các trường đại học đến doanh nghiệp, với những tên gọi như phòng, trung tâm công nghệ lượng tử.
Có thể nói, Việt Nam đã bắt đầu những bước đi đầu tiên, chứ không còn đứng ở vạch xuất phát và phân vân có nên tham gia hay không. Trên con đường phát triển, Việt Nam rõ ràng phải hòa nhập cùng thế giới. Chúng ta có thể đi sau, nhưng khoảng cách đó đang dần được thu hẹp.
- Việt Nam hiện có những lợi thế và thách thức gì khi phát triển công nghệ lượng tử?
Về lợi thế, con người Việt Nam khá nhanh nhạy và chúng ta có lực lượng dày dặn các chuyên gia và du học sinh người Việt đang công tác tại những trung tâm hàng đầu về công nghệ lượng tử trên thế giới. Đây là điều mà nhiều quốc gia trong khu vực Đông Nam Á như Thái Lan, Malaysia…chưa có được.
Lợi thế thứ hai là nhận thức chung của xã hội và Chính phủ hiện nay đã xác định rõ công nghệ lượng tử là lĩnh vực cần phát triển, chứ không phải là một xu hướng xa vời.
Bên cạnh đó, trên bình diện quốc tế, công nghệ lượng tử đang ở giai đoạn chuyển giao rất quan trọng. Đây chính là thời điểm quan trọng với Việt Nam.
Nếu tham gia từ sớm, chúng ta có thể “cắt” được hàng chục năm nghiên cứu cơ bản, tham gia trực tiếp vào giai đoạn chuyển từ nghiên cứu sang ứng dụng, một giai đoạn mà công nghệ vẫn chưa bị "khóa".
Nếu chậm trễ, khi lĩnh vực này bị "khóa" lại như cách các mô hình ngôn ngữ lớn hiện nay đang bị chi phối bởi các tập đoàn lớn, thì khả năng tham gia vào nghiên cứu lõi sẽ gần như không còn.
Tuy nhiên, thách thức của chúng ta cũng không ít. Thứ nhất, chúng ta gần như bắt đầu từ con số 0.
Điều này dẫn đến bài toán rất khó: Nếu Chính phủ đầu tư thì đầu tư cho ai, khi đội ngũ chuyên gia trong nước còn mỏng. Việc thu hút chuyên gia nước ngoài cũng vướng nhiều rào cản về việc thực thi cơ chế. Và thách thức lớn nhất là làm sao biến quyết tâm thành hành động cụ thể. Đây là bài toán "quả trứng - con gà".
Thứ hai, các rào cản công nghệ toàn cầu đang ngày càng gia tăng. Công nghệ lượng tử là lĩnh vực cực kỳ quan trọng nên khả năng chia sẻ quốc tế sẽ ngày càng bị hạn chế. Điều đó buộc Việt Nam phải phát triển bằng nội lực càng sớm càng tốt.
- Theo ông, đâu là những giải pháp then chốt để vượt qua các thách thức này?
Ở tầm vĩ mô, Chính phủ và Trung ương đã có nhiều giải pháp nhưng vấn đề hiện nay là triển khai thực tế. Trên thế giới, có những tập đoàn như Microsoft đã đầu tư liên tục hơn 20 năm cho công nghệ lượng tử mà không thu được lợi nhuận trực tiếp. Tuy nhiên, điều khiến cộng đồng khoa học ngưỡng mộ là họ chấp nhận rủi ro dài hạn và kiên trì đầu tư.
Điều này đòi hỏi những cơ chế mới, cách làm mới và đặc biệt là sự trân trọng đối với những người làm kỹ thuật, những người trực tiếp triển khai các bước tiến mang tính cách mạng trong công nghệ lượng tử.
- Xin cảm ơn ông!
