Ngày 27/1, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi cho biết đã hoàn tất thỏa thuận thương mại với Liên minh châu Âu (EU) sau gần 20 năm đàm phán. "Một thỏa thuận lớn đã được ký giữa Liên minh châu Âu và Ấn Độ. Người dân thế giới gọi đây là 'mẹ của các thỏa thuận'. Nó sẽ mang lại cơ hội lớn cho 1,4 tỷ người Ấn Độ và hàng triệu người châu Âu", ông Modi thông báo.
Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen cũng gọi đây là "mẹ của các thỏa thuận", khi tạo ra khu vực thương mại tự do cho 2 tỷ người. "Đây mới chỉ là sự bắt đầu", bà viết trên mạng xã hội X.
Thỏa thuận được kỳ vọng nâng gấp đôi xuất khẩu của EU sang Ấn Độ năm 2032, bằng cách xóa bỏ hoặc giảm thuế nhập khẩu với số hàng hóa chiếm 97% kim ngạch thương mại. EU cho biết thỏa thuận cũng sẽ giúp tiết kiệm 4 tỷ euro (4,75 tỷ USD) tiền thuế cho các doanh nghiệp châu Âu.
Đổi lại, EU sẽ giảm thuế nhập khẩu với 99,5% hàng nhập khẩu từ Ấn Độ trong vòng 7 năm. Một số mặt hàng sẽ được miễn thuế, gồm thủy sản, đồ da và dệt may, hóa chất, cao su, kim loại cơ bản, đá quý và trang sức, theo thông báo của Bộ Thương mại Ấn Độ.
Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi và Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen ngày 27/1. Ảnh: Reuters
Đây chỉ là một trong nhiều thỏa thuận được công bố gần một tháng qua, mà không có Mỹ. Vài ngày trước đó, EU đạt thỏa thuận thương mại với Khối thị trường chung Nam Mỹ (Mercosur). Năm ngoái, họ đã ký với Indonesia, Mexico và Thụy Sĩ. New Delhi gần đây cũng hoàn tất các hiệp định với Anh, New Zealand và Oman. Canada và Trung Quốc giữa tháng này cũng thống nhất giảm thuế nhập khẩu cho xe điện và hạt cải dầu của hai nước.
Những thỏa thuận này cho thấy nỗ lực của các nền kinh tế trong việc xây dựng một hệ thống thương mại không phụ thuộc vào Mỹ. "Tôi nghĩ chúng ta có thể sẽ thấy ngày càng nhiều liên minh giữa các quốc gia trên thế giới. Chúng ta sẽ dần quen với một thế giới đa chiều, nơi các nền kinh tế không thể tiếp tục phụ thuộc hoàn toàn vào Mỹ nữa", Seema Shah - chiến lược gia trưởng tại Principal Asset Management cho biết trên Yahoo Finance.
Xu hướng này đã bắt đầu từ năm ngoái. Mercosur năm 2025 hoàn tất thỏa thuận với 4 nước thành viên khối tự do thương mại châu Âu (ETFA). Họ cũng tái khởi động việc đàm phán với Canada, vốn chững lại từ năm 2011.
Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc tháng 3/2025 tổ chức cuộc đối thoại kinh tế chung đầu tiên sau 5 năm. Ba nước thống nhất hướng tới một hiệp định thương mại tự do 3 bên, vốn ít có tiến triển từ khi khởi động đàm phán năm 2012. Hồi tháng 1/2025, Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) thậm chí ký 3 thỏa thuận thương mại chỉ trong một ngày.
Một năm qua, thương mại toàn cầu xáo trộn lớn do chính sách thuế nhập khẩu của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Đến nay, ông đã áp thuế từ 10-50% với hầu hết đối tác thương mại. Nhiều ngành hàng cũng chịu thuế riêng, như nhôm, thép, xe hơi, dược phẩm, gỗ,...
Bộ trưởng Thương mại Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc trong cuộc họp ngày 30/3. Ảnh: AFP
Thỏa thuận giữa châu Âu và Ấn Độ tuần này được coi là động thái thể hiện sự bất mãn với Nhà Trắng. Trong phân tích mới nhất, Capital Economics cho rằng tác động của thỏa thuận có thể rất lớn và "không nên bị coi nhẹ".
Dù vẫn loại trừ một số mặt hàng, nhiều lĩnh vực từ dệt may đến hóa chất có thể nhanh chóng hưởng lợi nếu thỏa thuận được thực thi, qua đó "đặt nền móng cho tăng trưởng nhanh hơn trong trung hạn". Trong khi đó, Mỹ hiện áp thuế 50% đối với nhiều sản phẩm của Ấn Độ. Đàm phán thỏa thuận giữa hai nước cũng đang rơi vào bế tắc.
Các hiệp định thương mại mới có thể không hoàn toàn bù đắp được thiệt hại khi Mỹ tăng bảo hộ mậu dịch. Tuy nhiên, lập trường của Mỹ đã thúc đẩy các nền kinh tế khác hành động nhanh hơn.
Tổng giám đốc Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) Ngozi Okonjo-Iweala hoan nghênh xu hướng này, đặc biệt là các thỏa thuận tuân thủ quy tắc của WTO. "Các thành viên đang đàm phán nhiều thỏa thuận hơn với nhau, giúp đa dạng hóa thương mại, từ đó hỗ trợ WTO. Không có sự cạnh tranh, vì hầu hết thỏa thuận được xây dựng trên nền tảng của chúng tôi", bà giải thích trong một sự kiện tháng 9/2025.
Niclas Poitier - nhà nghiên cứu tại Bruegel nhận định các hiệp định thương mại cũng có giá trị về chính trị, khi mang lại quan hệ ổn định trong bối cảnh Mỹ đang làm suy yếu trật tự kinh tế toàn cầu và thúc đẩy các thỏa thuận không tuân thủ quy định WTO. "Vấn đề là họ muốn đảm bảo quan hệ thương mại không chỉ dựa trên các quy định quốc tế, mà còn ràng buộc bởi các hiệp định song phương", ông giải thích.
Tuy nhiên, nỗ lực này không hề suôn sẻ. Thỏa thuận của châu Âu với Mỹ Latin đang bị trì hoãn để rà soát pháp lý. Nghị viện châu Âu tuần trước bỏ phiếu chuyển thỏa thuận này lên Tòa án Công lý châu Âu xem xét. Động thái có thể việc triển khai bị chậm thêm nhiều năm. Ủy ban châu Âu cho rằng sự trì hoãn này có thể làm tổn hại nỗ lực của châu Âu trong việc trở thành "đối tác thương mại đáng tin cậy".
Thỏa thuận của châu Âu với Ấn Độ dự kiến cũng phải đối mặt với một cuộc bỏ phiếu tương tự châu Âu trong vài tuần tới. Tuy nhiên, Capital Economics cho rằng "vì đã loại bỏ các lĩnh vực nhạy cảm về chính trị như nông nghiệp, thỏa thuận EU - Ấn Độ có cơ hội được phê chuẩn cao hơn".
Thỏa thuận Trung Quốc - Canada cũng vấp phải phản ứng giận dữ từ Tổng thống Trump. Ngày 24/1, ông Trump cho biết sẽ áp thuế nhập khẩu 100% lên Canada nếu nước này đạt thỏa thuận thương mại với Trung Quốc. Trước đó vài ngày, Canada và Trung Quốc đạt Thỏa thuận sơ bộ trên nguyên tắc nhằm giải quyết các vấn đề kinh tế và thương mại. Ngoài việc giảm thuế cho xe điện Trung Quốc và hạt cải dầu Canada, hai bên cũng cam kết giảm rào cản thương mại và thắt chặt các quan hệ chiến lược mới.
Tuy vậy, Mỹ vẫn đang là đối tác thương mại lớn nhất của Canada. Sau tuyên bố của ông Trump, ông Carney ngày 25/1 cho biết "không có ý định" tham gia thỏa thuận thương mại tự do quy mô lớn hơn với Trung Quốc. Ông nói rằng thỏa thuận tháng này là để "khắc phục một số vấn đề phát sinh vài năm gần đây".
Tổng thống Mỹ Donald Trump chưa phản ứng với thỏa thuận châu Âu - Ấn Độ. Dù vậy, những lời đe dọa áp thuế gần đây của ông đều không được thực hiện. Ngoài Canada và Hàn Quốc, ông Trump còn dọa tăng thuế với Iran và nhiều nước châu Âu. Nghiên cứu của Bloomberg Economics cho thấy trong 49 lời đe dọa áp thuế kể từ khi đắc cử, ông Trump chỉ mới thực hiện 25%.
Câu hỏi đặt ra hiện tại là liệu các liên minh mới có bù đắp được thiệt hại gây ra bởi thuế nhập khẩu của Mỹ hay không. Giới phân tích cho rằng trong ngắn hạn, câu trả lời là không.
Thuế của Mỹ có tác động ngay lập tức. Trong khi đó, lợi ích từ các hiệp định thương mại mới phải vài năm mới hiện rõ. Quy trình phê chuẩn có thể kéo dài và việc cắt giảm thuế thường được thực hiện dần trong 5-10 năm. Dòng vốn đầu tư để tận dụng các lợi ích này có thể đến sớm hơn. Còn trong dài hạn, tác động sẽ khó đong đếm rõ ràng.
Bên cạnh đó, Mỹ vẫn đang là thị trường tiêu dùng hàng đầu thế giới. Sander Tordoir, kinh tế trưởng tại Trung tâm Cải cách châu Âu nhấn mạnh EU và các nước như Nhật Bản vốn có thặng dư thương mại. Họ cần thêm người mua chứ không phải thêm người bán.
"Đây là thách thức khổng lồ. Mỹ lâu nay chiếm khoảng 50% thâm hụt thương mại toàn cầu, đóng vai trò là nguồn nhu cầu chính cho xuất khẩu của thế giới", ông giải thích. Các nước sẽ phải tìm cách tạo ra nhu cầu với hàng hóa xuất khẩu của nhau, đồng thời có biện pháp hạn chế dư thừa công suất từ công xưởng thế giới là Trung Quốc.
(theo Reuters, Yahoo Finance)
