Cao Bằng tự làm mới chính mình: Biến "nhà cuối ngõ" thành mặt tiền kết nối

Năm 2025, là địa phương có quy mô kinh tế nhỏ và chịu ảnh hưởng trực tiếp của thiên tai nhưng Cao Bằng ghi nhận các chỉ số kinh tế khả quan: Tăng trưởng GRDP đạt 7,22% (cao nhất trong 15 năm qua), thu ngân sách vượt 215% dự toán Trung ương và tỷ lệ giải ngân đầu tư công đạt 96%.

Kết quả này diễn ra trong bối cảnh tỉnh thực hiện cắt giảm các đầu mối trung gian, vận hành mô hình chính quyền 2 cấp và đẩy mạnh kết nối hạ tầng. VietNamNet đã có cuộc trao đổi với ông Lê Hải Hòa - Uỷ viên dự khuyết Trung ương Đảng, Phó bí thư Tỉnh uỷ, Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng để làm rõ quan điểm quản trị và những thay đổi thực tế tại địa phương này.

Xem nội dung cuộc trao đổi:

Nhà báo Đoàn Bổng: Thưa ông, trong kinh tế học, thời gian chính là loại chi phí đắt đỏ nhất. Việc Cao Bằng vừa qua quyết định mạnh mẽ cắt bớt các tầng nấc trung gian - ví dụ như sở bớt phòng, tỉnh thẳng xuống xã - theo ông có phải là cách để giảm thiểu chi phí giao dịch, giúp dòng vốn chạy nhanh hơn không? Ông đo lường tốc độ đấy bằng thước đo nào?

Ông Lê Hải Hòa: Câu hỏi rất khó, nhưng cũng rất hay và dùng những mỹ từ rất đẹp cho Cao Bằng. Năm 2025 vừa qua, Cao Bằng cũng như nhiều địa phương khác gặp rất nhiều khó khăn. Chúng tôi không dám nhận những từ như "điểm sáng về cải cách thể chế" hay "đổi mới tư duy", "mạnh tay cắt bỏ". Chúng tôi chỉ dám nhận là trong bối cảnh một tỉnh biên giới phên dậu, có đường biên giới dài nhất trên 333km, trên 95% là đồng bào dân tộc thiểu số và 90% là đồi núi chia cắt, diện tích canh tác chỉ khoảng 10% lại hết sức phân tán, chúng tôi buộc phải tìm lối đi riêng.

Cao Bằng có những giá trị nội sinh, là lịch sử, là tỉnh cội nguồn cách mạng, có một tập thể đồng lòng quyết tâm và nhân dân tin tưởng đi theo Đảng. Chúng tôi bám sát các chỉ đạo, tinh thần cải cách của Trung ương và tổ chức thực hiện sao cho phù hợp nhất với điều kiện địa phương.

Nói thời gian hay các giao dịch tầng nấc trung gian là chi phí đắt đỏ thì hoàn toàn đúng. Một doanh nghiệp, người dân hay bất kỳ chủ thể nào khi quyết định đầu tư đều mong muốn mọi việc nhanh, ít phiền hà, thủ tục đơn giản. Trách nhiệm của chúng tôi là thực hiện sao cho thuận lợi nhất.

Ở Cao Bằng có mấy điểm khác biệt: Một là, lợi thế từ sự ổn định. Cao Bằng không phải tỉnh sáp nhập, con người và không gian ít xáo trộn. Tuy nhiên, yêu cầu đổi mới lại quyết liệt và nhanh hơn. Nếu các tỉnh khác mở rộng không gian phát triển, có sự cạnh tranh và bổ sung cán bộ dồi dào, Cao Bằng phải "tự làm mới chính mình".

Hai là, khu trú trách nhiệm của người đứng đầu. Chúng tôi không chỉ sát sao, đôn đốc mà người đứng đầu các cấp phải cùng nhau giải quyết công việc.

Ba là, chuyển hóa thời gian bằng những chỉ số đo lường cụ thể. Chúng tôi không đo bằng việc giải quyết trong bao lâu hay họp bao nhiêu cuộc, mà làm sao rút ngắn được "vòng quay của tiền". Một khi đã giao vốn, đã chuẩn bị đầu tư đầy đủ, dự án phải về đích trước thời hạn. Doanh nghiệp muốn đầu tư phải được giải quyết rất nhanh. Người dân vùng biên giới xa xôi, đi lại khó khăn trong khi chuyển đổi số chưa vươn tới hết, chúng tôi mong muốn giải thích để người dân hiểu đúng, làm một lần là chuẩn luôn.

Ông vừa nói về câu chuyện tỉnh thẳng xuống xã. Theo tôi biết, đây là một trong những "đặc sản" của Cao Bằng thời gian qua. Nhưng thực tế năng lực thực thi ở cấp cơ sở, nhất là cấp xã ở một tỉnh miền núi như Cao Bằng chắc chắn còn hạn chế. Vậy làm thế nào để khi "tỉnh thẳng xuống xã", chúng ta vẫn đảm bảo đúng quy định pháp luật nhưng vẫn hiệu quả? "Van an toàn" ở đây là gì để cán bộ cấp xã tự tin làm mà không sợ sai?

Ông Lê Hải Hòa: Làm đúng quy định là yêu cầu bắt buộc, là tôn chỉ mục đích. Chúng tôi chỉ sợ những trường hợp "nhân danh làm đúng quy định" nhưng thực chất là viện dẫn để không phối hợp, để đẩy việc, né việc.

Thực tế, tình trạng không làm do đòi hỏi hay nhũng nhiễu không phổ biến bằng việc cán bộ "không làm vì sợ". Cán bộ cơ sở đôi khi cảm thấy bơ vơ. Có những việc trước đây chưa từng tưởng tượng Chủ tịch xã có thể quyết định được mà phải xin ý kiến, thì nay theo phân cấp mới là phải làm ngay. Chúng tôi không để cán bộ cơ sở phải lạc lõng.

Quan điểm của tôi là không lấy câu "làm đúng pháp luật" làm lý lẽ bao biện cho việc chậm trễ. Phải vừa đúng luật, vừa đáp ứng yêu cầu thực tiễn và kịp thời báo cáo cấp có thẩm quyền khi có vướng mắc.

Về cái "van an toàn" khi phân cấp mạnh: Một là, không thể đảo ngược. Xu hướng phân cấp là tất yếu, không thể bao biện làm thay hay kéo dài thời gian được nữa. Hai là, chống "quyền tùy nghi".

Hai là phải có thước đo cụ thể, một việc khởi động từ ai, bao nhiêu người làm nhưng chỉ một người chịu trách nhiệm chính.

Ba là cơ chế giám sát, đi kèm phân quyền là giám sát, kiểm tra, đôn đốc và cả việc "xắn tay vào cùng làm" để đi đến đích.

Bốn là bệ đỡ tập thể. Trong giai đoạn đầu còn bỡ ngỡ, chúng tôi duy trì các tổ công tác đặc biệt, các cuộc giao ban thường xuyên để nơi làm tốt chia sẻ kinh nghiệm cho nơi mới làm. "Van an toàn" chính là sự đồng hành của tập thể nhưng trách nhiệm cá nhân phải rõ ràng.

Tôi lấy ví dụ cụ thể: Với những việc phát sinh thì tỉnh phải "giao đề bài" thật rõ. Ví dụ như triển khai xây dựng các trường nội trú biên giới theo Kết luận 81 của Bộ Chính trị - một chủ trương rất nhân văn. Nếu tỉnh chỉ ra văn bản chung chung là chủ tịch xã phải quan tâm, phải đẩy mạnh thì xã không biết bắt đầu từ đâu.

Thay vào đó, lãnh đạo tỉnh ngồi trực tiếp với xã để bàn việc cụ thể: Chọn địa điểm. Việc này chỉ có xã mới hiểu rõ nhất quỹ đất, hiểu rõ nhất tâm tư bà con để chọn vị trí thuận lợi nhất cho học sinh. Khi xã được giao quyền và hiểu rõ đề bài, họ vận hành rất nhanh, vì đó là quyền lợi thiết thân của địa phương họ.

Khi chuyển động nhanh và quyết liệt sẽ sinh ra tâm lý cán bộ sợ sai. Để bảo vệ những người tư duy đột phá và kiến tạo, tỉnh đã có chính sách hay sự khích lệ nào để khơi thông nguồn nhân lực?

Ông Lê Hải Hòa: Sợ sai là tâm lý phổ biến của con người, không chỉ riêng Cao Bằng. Nhưng yêu cầu chung là không thể đứng chờ và nhìn các tỉnh khác vươn lên. Quy mô kinh tế Cao Bằng chỉ chiếm 0,17% bức tranh kinh tế quốc gia, là tỉnh thấp nhất. Nhiệm kỳ này mặc dù tăng 7,22% là mức cao nhất trong 15 năm, nhưng vẫn không đạt con số 8% mong muốn. Ngay từ năm nay phải là hai con số, tối thiểu phải 10%.

Để đạt 10%, theo hệ số ICOR (vốn chưa hiệu quả lắm ở vùng cao như Cao Bằng), tổng vốn đầu tư toàn xã hội - bao gồm cả đầu tư công và ngoài ngân sách - đâu đó phải trên 6,3 - 6,8 tỷ USD. Đây là con số "trong mơ" với Cao Bằng. Có được đã khó, nhưng khi có rồi thì làm sao tiêu thụ hiệu quả càng khó hơn. Nếu không, mọi kịch bản đều nằm trên giấy.

Nên chúng tôi cũng không có gì lớn lao cả. Chúng tôi làm đúng quy trình nhưng làm sao rút gọn thời gian nhất. Việc nào rõ rồi thì dứt khoát cấp nào trách nhiệm cấp đấy, nhưng chúng tôi theo sát động viên.

Có những việc "chập chờn", ví dụ đền bù cho hộ dân xây nhà trên đất nông nghiệp là vấn đề rất khó. Nếu "kẻ chỉ" thì người dân mất quyền lợi, vì lâu nay chính chúng ta chưa kịp hoàn thiện việc giúp dân khẳng định quyền sử dụng đất trên mảnh đất họ sinh sống từ đời cha ông. Nhưng quyết bừa bãi có thể phát sinh tiêu cực, sai quy định. Lúc đấy cần sự vào cuộc cả hệ thống chính trị, cùng nhìn, cùng phân tích, cùng báo cáo cấp có thẩm quyền và cùng chịu trách nhiệm. Đặc biệt là không có tư lợi trong việc liên quan đến dân, thì lúc đấy sẽ có cảm giác yên tâm vượt qua nỗi sợ.

Nhiều nơi coi đầu tư công là tiêu tiền, nhưng Cao Bằng dường như coi đây là "vốn mồi" để kích hoạt hạ tầng. Với tỷ lệ giải ngân ở mức cao - 96% trong năm 2025, tỉnh đã sử dụng công cụ tài khóa này thế nào để dẫn dắt các nguồn lực xã hội khác, đặc biệt với dự án cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh?

Ông Lê Hải Hòa: Đương nhiên đầu tư công là phải tiêu tiền. Đầu tư nguồn lực công để phát triển hạ tầng là cách tiêu tiền nhanh nhất và hiệu quả nhất. Đầu tư công là "vốn mồi" thì đúng với mọi tỉnh, không riêng gì Cao Bằng.

Thế nhưng chúng tôi mới làm được một nửa vế thôi. Chúng tôi vừa rồi cố gắng quyết liệt giải quyết những rào cản, điểm nghẽn liên quan đầu tư công mà nhiều năm thành khuyết tật cố hữu: Giải phóng mặt bằng chậm, chuẩn bị đầu tư chưa kỹ, dự án dàn trải, kéo dài... dẫn đến hiệu quả không cao, tỷ lệ giải ngân thấp. Tỉnh đã nghèo mà có tiền không tiêu được là nỗi khổ lớn nhất.

Nhưng vế thứ hai - lấy đầu tư công làm "vốn mồi" và lan tỏa thu hút vốn ngoài ngân sách - thì Cao Bằng chưa làm được, còn rất yếu. Doanh nghiệp thành lập thì đông nhưng hoạt động hiệu quả chỉ có 62%. Cao Bằng vẫn đang là vùng trắng về FDI, chưa có cụm công nghiệp nào. Tuy không phải tỉnh thế mạnh công nghiệp, nhưng không thể thiếu công nghiệp trong cơ cấu kinh tế. Các sản phẩm nông nghiệp mới dừng ở mức tiềm năng, chưa thành sản xuất hàng hóa lớn dù có rất nhiều sản phẩm OCOP.

Câu chuyện ở đây là gì? Khi hình thành được xương sống (như cao tốc), lợi thế về quốc phòng an ninh nhưng bất lợi về kinh tế là địa hình chia cắt mạnh. Chúng tôi phải cố gắng tìm tòi quỹ đất để thu hút các nhà đầu tư liên quan đến logistics, chế biến, xuất khẩu, thương mại, trung chuyển. Cao Bằng là điểm trung chuyển, không thể thành trung tâm sản xuất do điều kiện đặc thù. Nhưng Cao Bằng hoàn toàn có thể làm tốt vai trò điểm trung chuyển kết nối. Chúng tôi phải nỗ lực hơn sau bước đầu tư công, phải có quy hoạch tầm nhìn và thu hút đầu tư kho tàng bến bãi thì mới chuyển hóa được đầu tư công thực sự là vốn mồi.

Thưa ông, thiên nhiên ban tặng cho Cao Bằng nhiều ưu đãi, nhưng cũng đặt ra bài toán về sự cách biệt, địa hình chia cắt. Với việc dồn lực, bắt tay với Lạng Sơn, Thái Nguyên, dường như Cao Bằng đang muốn chứng minh: Địa hình không ngăn cản được sự phát triển nếu có tư duy kết nối mở?

Ông Lê Hải Hòa: Các tỉnh chứ không riêng Cao Bằng đều cần liên kết. Gần đây dự thảo văn kiện Đại hội 14 đã chỉ rõ phải có "tự chủ chiến lược". Với các địa phương đi sau như Cao Bằng, chúng tôi hiểu tự chủ chiến lược không phải xin thêm quyền (Trung ương đã phân rất nhiều quyền rồi), không phải xin thêm tiền, mà là chọn trong rất nhiều việc phải làm thì việc nào ưu tiên làm trước và làm đến nơi đến chốn. Thứ hai là tự chủ trong các mối liên kết.

Cao Bằng nhiều người nói là "tỉnh ngõ cụt", tôi không thích từ này. Tôi thích gọi Cao Bằng là "tỉnh nhà cuối ngõ". Chúng tôi có mặt tiền dài nhất trong các tỉnh biên giới với Trung Quốc. Nếu kết nối được thì là nhà mặt đường, không kết nối được thì là nhà cuối ngõ.

Cho nên nhu cầu liên kết và phát triển của Cao Bằng không chỉ với các tỉnh Việt Bắc xưa mà còn mở rộng không gian. Ví dụ như đề án kỷ niệm 85 năm Bác Hồ về nước, chúng tôi thai nghén ý tưởng về trục di sản liên quan đến Bác: TPHCM (nơi Bác ra đi tìm đường cứu nước), Hà Nội (nơi khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hoà), Nghệ An (quê hương Bác) và Cao Bằng (cội nguồn cách mạng). Ít nhất bốn địa phương này phải có sự liên kết về những địa chỉ đỏ, lan tỏa giá trị. TPHCM làm rất tốt không gian văn hóa Hồ Chí Minh, qua đó giúp Cao Bằng tăng trưởng về du lịch, phát triển văn hóa, đầu tư chiều sâu.

Còn với các tỉnh trong vùng như Thái Nguyên và Lạng Sơn, chúng tôi càng trân trọng. Một bên là cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, một bên là cao tốc Bắc Kạn - Cao Bằng trong tương lai. Hai tuyến CT07, CT10 này là hai xương sống, hai hành lang kinh tế giúp Cao Bằng phát triển nhưng không thể không liên kết.

Vẫn chủ đề liên kết vùng trong tam giác Cao Bằng - Lạng Sơn - Thái Nguyên, ông định vị Cao Bằng ở đâu trong chuỗi giá trị này? Cao Bằng có chấp nhận làm hậu phương cung cấp nguyên liệu hay quyết tâm trở thành trung tâm trung chuyển có giá trị gia tăng cao?

Ông Lê Hải Hòa: Chúng tôi không thích dùng từ "chấp nhận". Trong các địa phương liền kề (Cao - Bắc - Lạng xưa), Lạng Sơn là địa phương đi trước, đi đầu về trung tâm logistics và thương mại biên giới. Lợi thế kinh nghiệm và quy mô của họ là không bàn cãi. Cao Bằng không đặt vấn đề cạnh tranh với Lạng Sơn và cũng không thể cạnh tranh nếu nhìn theo hướng đi sâu thương mại vào Quảng Tây (Trung Quốc). Sát Lạng Sơn là thành phố Sùng Tả với các cửa khẩu quan trọng đi vào Quảng Tây, đây là tối ưu về chi phí và lợi ích.

Nhưng Cao Bằng là bổ khuyết, bổ trợ vào bức tranh nhiều sắc màu. Chúng tôi có cửa khẩu Tà Lùng, nhưng quan trọng hơn là cửa khẩu Trà Lĩnh - Long Bang. Cửa khẩu này nằm trên tuyến hành lang Đồng Đăng - Trà Lĩnh nối đến Long Bang (Trung Quốc), đi đến Tứ Xuyên, Trùng Khánh (trung tâm công nghiệp lớn thứ tư Trung Quốc), sau đó đi men sang các tỉnh Tây - Tây Nam Trung Quốc để đến cửa khẩu Khorgos, Urumqi và sang Kazakhstan. Đây sẽ là một tuyến hành lang kinh tế mới.

Nghĩa là nếu hàng hóa đi sâu vào nội địa Trung Quốc, phù hợp chính sách "Đại khai phá miền Tây" của Chính phủ nước bạn, giúp các tỉnh Tây - Tây Nam Trung Quốc ra biển ngắn nhất (ra Hải Phòng, Quảng Ninh), Cao Bằng có lợi thế bổ khuyết cho Lạng Sơn. Còn cạnh tranh về vị trí Quảng Tây thì không nên. Lạng Sơn đi trước truyền bá kinh nghiệm, chúng tôi từng bước nâng cao hạ tầng để cửa khẩu không phải là "nút cổ chai".

Còn với Thái Nguyên, khi hình thành tuyến cao tốc Bắc Kạn - Cao Bằng, hàng hóa hai chiều giữa vùng sản xuất công nghiệp quan trọng này với Cao Bằng sẽ đi lại trên tuyến này.

Thứ ba là phát triển du lịch. Đối diện Cao Bằng là thành phố Bách Sắc - thành phố đông dân nhất (4 triệu dân) của Quảng Tây, gắn với Lãnh tụ Mao Trạch Đông và cuộc khởi nghĩa Bách Sắc. Thành phố này một năm đón 70 triệu khách. Nếu chúng ta làm tốt du lịch cách mạng, du lịch đỏ và mở rộng hợp tác với Quảng Tây (nơi có nhiều dấu ấn của Bác Hồ), thì giá trị mang lại từ liên kết là rất lớn.

Thưa ông, từ đột phá hạ tầng đến cuộc cách mạng thể chế, tất cả đang hội tụ trong giai đoạn bản lề này. Nhìn xa hơn chỉ số tăng trưởng của một nhiệm kỳ, ông kỳ vọng những nỗ lực nền tảng hôm nay sẽ định vị lại Cao Bằng như thế nào trên bản đồ phát triển đất nước trong thập kỷ tới?

Ông Lê Hải Hòa: Trong triển lãm thành tựu năm 2025 của Chính phủ vừa rồi, Cao Bằng có một khu triển lãm với ý tưởng để người dân tự viết lên tường mong muốn của mình về Cao Bằng trong 10-20 năm tới. Có những mong muốn rất đơn giản: Mong Thác Bản Giốc vẫn trong xanh, không rác thải. Mong trẻ em được đến trường, không ai bị bỏ lại phía sau. Mong được chăm sóc y tế tốt hơn.

Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ 20 cũng xác định rõ các chỉ tiêu phấn đấu, bước chân vào lộ trình chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, kinh tế tuần hoàn, kinh tế tầm thấp, kinh tế cận biên...

Nhưng tôi nghĩ mong muốn lớn nhất của Cao Bằng là tiếp tục giữ vững niềm tin mà lãnh đạo Đảng, Nhà nước luôn dành cho: Là nơi cội nguồn cách mạng son sắt thủy chung, là một tỉnh hạnh phúc, giữ được màu xanh, phát triển hài hòa bền vững. Nơi các dân tộc anh em cùng chung sống hòa bình với đường biên giới hữu nghị. Là nốt nhạc kết nối nhịp nhàng trong đà phát triển và hội nhập của cả nước.

Tôi được biết ông đã có hơn 10 năm gắn bó với Cao Bằng ở nhiều cương vị. 10 năm đủ để người lạ thành người quen, người quen thành người thân. Điều gì ở mảnh đất và con người Cao Bằng khiến ông yêu nhất và là động lực để ông trăn trở, quyết liệt trong từng quyết sách?

Ông Lê Hải Hòa: Tôi công tác tại Cao Bằng sang năm thứ 12 và trải qua các vị trí. Thứ nhất, tôi cảm thấy may mắn khi được lựa chọn và làm việc tại Cao Bằng. Thứ hai, tôi rất cảm ơn tình cảm của đồng bào các dân tộc tỉnh Cao Bằng đã đùm bọc, bồi dưỡng tôi dù tôi không phải người sinh ra ở đây. Có ở mới hiểu tình cảm, khát vọng vươn lên và niềm tin của người dân Cao Bằng lớn vô cùng.

Thứ ba, tôi mong muốn tiếp tục được lãnh đạo Đảng, Nhà nước quan tâm hơn nữa để người dân Cao Bằng vượt qua những khó khăn đặc thù về tự nhiên. Mục tiêu là để người dân tin ở chính mình, xây dựng được nguồn lực nội sinh - không chỉ là hạ tầng, thể chế mà còn là con người - để đi vững, đi chắc trên đôi chân chính mình, xây dựng một tỉnh hạnh phúc.

Xin cảm ơn ông!