Chọn ngành, nghề trong bối cảnh thị trường lao động biến động: Nỗi băn khoăn của học sinh cuối cấp

Hoang mang chọn nghề

Nguyễn Hồng Phúc, học sinh lớp 12 một trường THPT tại Hà Nội chia sẻ, em theo đuổi khối D00 (Toán, Ngữ văn, Ngoại ngữ) và rất yêu thích ngành Báo chí truyền thông tuy nhiên khi chỉ còn nửa năm nữa bước vào kỳ thi tốt nghiệp lại cảm thấy hoang mang về cơ hội việc làm trong tương lai. Trong khi đó, bố mẹ lại muốn em thi vào sư phạm để có công việc ổn định.

Cùng với sự phát triển của khoa học, xã hội cũng có nhiều biến động, nhu cầu ngành nghề thay đổi nhanh chóng. “Em mong ước, có thể có dự báo về các ngành nghề cần khoảng bao nhiêu nhân lực trong 3 năm, 5 năm tới để học sinh dễ dàng định hướng, lựa chọn phù hợp. Bởi chạy theo đam mê nhưng học xong thất nghiệp sẽ lãng phí rất lớn”, Hồng Phúc nói.

Trong các chương trình tư vấn, định hướng nghề nghiệp, câu hỏi mà các chuyên gia nhận được nhiều nhất là: nên chọn ngành gì để ra trường có việc làm, thậm chí thu nhập tốt?

Thực tế, nhiều sinh viên tốt nghiệp các trường ĐH nhưng thất nghiệp chạy xe ôm công nghệ, đi làm trái ngành nghề hoặc quay lại học nghề rất lãng phí thời gian, công sức lẫn tiền bạc.

TS Nguyễn Tùng Lâm, Chủ tịch Hội đồng Trường THPT Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội) cho rằng, học sinh phổ thông cần hết sức nghiêm túc trong việc chọn trường, chọn ngành. Đây là quyết định của chính các em, không nên chỉ chờ đợi hay phụ thuộc vào bố mẹ, bạn bè. Mỗi học sinh phải tự tìm hiểu, tự đánh giá bản thân, xem năng lực của mình ở đâu, mong muốn trở thành người như thế nào, hướng đi nào thực sự phù hợp với bản thân.

Từ những trăn trở đó, các em mới có thể định hướng được ngành nghề phù hợp. TS Lâm cũng cho rằng, hiện nay, nhiều ngành nghề đã trở nên rất đặc thù, thậm chí tiềm ẩn rủi ro vì có thể bị thay thế bởi máy móc, robot. Do đó, con người trong thời đại mới cần được đào tạo theo hướng toàn diện và đa năng hơn, không chỉ giỏi một kỹ năng mà cần có vài ba năng lực khác nhau để thích ứng với sự thay đổi của xã hội.

Khi đã nhận diện được thế mạnh của mình, các em nên chọn ngành nghề, trường học phù hợp để phát triển bản thân. Cuộc sống không bao giờ hoàn hảo theo mong muốn, nhưng nếu có sự chủ động và sẵn sàng thích nghi, chúng ta sẽ đủ năng lực để đáp ứng mọi biến động.

“Quan trọng nhất là các em không nên trông chờ vào may rủi hay sự sắp đặt của người khác, mà phải chủ động nắm lấy tương lai của mình. Và nếu chẳng may gặp rủi ro, chẳng hạn phải học lại một năm, điều đó cũng không có gì to tát. Quan trọng là các em biết đứng lên và làm lại, kiên trì với con đường mình đã chọn”, TS Nguyễn Tùng Lâm nói.

Cần định hướng nghề từ sớm

Ngày nay, học sinh được tư vấn, định hướng nghề nghiệp ngay từ khi còn theo học ở bậc THCS. Hướng nghiệp được coi là chìa khoá quan trọng nhất để vào đời của học sinh THCS – THPT.

TS Sái Công Hồng, Hiệp hội các trường ĐH,CĐ Việt Nam cho rằng, trong bối cảnh xã hội chuyển biến mạnh mẽ dưới tác động của khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, việc lựa chọn ngành nghề không còn chỉ diễn ra ở thời điểm tốt nghiệp THPT. Thay vào đó, định hướng nghề nghiệp cần được bắt đầu từ sớm, từ xa và cần dựa trên cơ sở khoa học, sự phù hợp với đặc điểm, năng lực của từng học sinh.

Đối với học sinh THCS và THPT, hướng nghiệp không chỉ đơn thuần là chọn nghề mà còn là hành trình khám phá bản thân, nhận diện năng lực và xây dựng lộ trình học tập - nghề nghiệp phù hợp, bền vững.

Thực tế cho thấy, nhiều học sinh khi bước vào giai đoạn lựa chọn tổ hợp môn, trường học hay ngành đào tạo trong tâm thế mơ hồ, bị động, thậm chí chịu ảnh hưởng từ xu hướng đám đông hoặc kỳ vọng của cha mẹ. Việc thiếu thông tin và thiếu công cụ đánh giá phù hợp khiến không ít em học không đúng sở trường, thiếu động lực, dẫn đến chán nản hoặc phải thay đổi hướng đi sau khi đã tốn nhiều thời gian và chi phí.

Với học sinh THCS, đây là giai đoạn hình thành những nhận thức ban đầu về năng lực và sở thích cá nhân. Nếu được tiếp cận sớm với các hoạt động hướng nghiệp khoa học, học sinh sẽ có điều kiện nhận biết điểm mạnh, điểm hạn chế của bản thân, hiểu mối liên hệ giữa việc học tập và nghề nghiệp, từ đó hình thành định hướng ban đầu cho lựa chọn môn học và hoạt động trải nghiệm.

Đối với học sinh THPT, hướng nghiệp giữ vai trò then chốt khi các em phải đưa ra những quyết định mang tính bước ngoặt như chọn tổ hợp môn, chọn ngành học hoặc lựa chọn con đường sau tốt nghiệp. Trong bối cảnh đó, hướng nghiệp đúng sẽ giúp học sinh giảm bớt áp lực, tiếp cận việc lựa chọn nghề nghiệp một cách có căn cứ và hạn chế rủi ro khi lựa chọn không phù hợp.

Theo TS Hồng, hướng nghiệp hiện đại đặt học sinh ở vị trí trung tâm, coi mỗi học sinh là một cá thể riêng biệt với năng lực, sở thích và giá trị khác nhau. Điều này đòi hỏi các hoạt động hướng nghiệp phải dựa trên công cụ đánh giá khoa học, dữ liệu khách quan và thông tin cập nhật về thị trường lao động.

Ví dụ như, Viện Khảo thí và Đánh giá Chất lượng Giáo dục (IEQTE) nghiên cứu và phát triển hướng nghiệp CAT dành cho học sinh Việt Nam. Bộ công cụ được xây dựng trên nền tảng khoa học đánh giá hiện đại, phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi, chương trình giáo dục phổ thông và bối cảnh thị trường lao động trong nước.

Thông qua nền tảng, học sinh có thể tham gia bài trắc nghiệm hướng nghiệp phù hợp, tìm hiểu các nhóm ngành nghề trong bối cảnh xã hội hiện đại, đồng thời hiểu rõ mối liên hệ giữa chương trình học phổ thông và các con đường nghề nghiệp trong tương lai.

Tại phiên họp của Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực mới đây, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân cho rằng, cần sớm thống nhất cách tiếp cận giữa giáo dục phổ thông và giáo dục nghề nghiệp, bảo đảm tính liên thông, đồng bộ và hiệu quả trong toàn hệ thống. Bên cạnh đó, ưu tiên phát triển các ngành nghề thuộc lĩnh vực STEM, công nghệ mũi nhọn, chuyển đổi số và các lĩnh vực có nhu cầu nhân lực cao.

Theo Thứ trưởng Lê Quân, định hướng nghề nghiệp phải đi liền với yêu cầu về chất lượng và năng lực thực hành, chuẩn bị nguồn nhân lực cho xã hội.