Chiếc vạc được đúc khoảng thế kỷ XV bằng đồng đỏ, chu vi miệng 2,4 m, cao 45 cm, nặng 30 kg, thành dày, lòng sâu, đáy tròn. Thân vạc nổi các đường gân chạy vòng quanh, bốn quai hình bán nguyệt bố trí cân xứng để luồn đòn khiêng, trong đó một quai từng bị gãy và đã được chính quyền hàn lại nhỏ hơn nguyên bản.
Hiện cổ vật được bảo quản tại trụ sở UBND xã Châu Tiến - đơn vị hành chính mới sau sáp nhập từ xã Châu Thuận, trước đây thuộc huyện miền núi Quỳ Châu.
5 lần bị trộm
Hơn 30 năm trước, khi được cất giữ dưới mái che tạm của Trường mầm non xã Châu Thuận, chiếc vạc bất ngờ biến mất. Người dân chia nhau tìm kiếm, dò hỏi các điểm thu mua phế liệu quanh vùng nhưng không có kết quả. Vài tuần sau, một người đàn ông ở huyện Diễn Châu (cũ), cách xã Châu Thuận (cũ) hơn 100 km, bất ngờ mang vạc đến trả cho chính quyền và thừa nhận đã lấy trộm.
Ông Vi Ngọc Duyên, nguyên Chủ tịch UBND xã Châu Thuận, cho biết thời điểm đó trực tiếp làm việc với người trao trả. "Người này nói trộm chiếc vạc về cất trong nhà chờ thời cơ bán cho giới buôn đồ cổ kiếm lời. Tuy nhiên, từ khi chiếm giữ vạc đồng, đêm nào gia đình cũng nghe tiếng động lạ, vợ con lo sợ nên quyết định đem trả", ông Duyên kể. Người vi phạm bày tỏ sự hối lỗi nên chính quyền không xử lý. Sau đó, vạc được đưa về bảo quản tại trụ sở UBND xã.
Chiếc vạc đồng đang được chính quyền bảo quản tại trụ sở xã Châu Thuân (cũ), nay là xã Châu Tiến, trước đây thuộc huyện Quỳ Châu. Ảnh: Hùng Lê
Đến năm 2000, có người lạ đột nhập trụ sở UBND xã Châu Thuận lúc nửa đêm, đưa chiếc vạc ra ngoài, buộc sau xe máy chở đi bán cho một cơ sở đồng nát ở huyện Quỳ Châu (cũ). Sáng hôm sau, cán bộ xã phát hiện sự việc và tổ chức tìm kiếm ở nhiều nơi nhưng không có manh mối.
Một tuần sau, chủ tiệm thu mua phế liệu ở Quỳ Châu chở chiếc vạc đến trụ sở xã giao nộp. Cổ vật được buộc chặt phía sau xe, còn dính bùn đất do vận chuyển đường xa.
Họ trình bày mua lại vạc từ người đàn ông lạ mặt, trả tiền theo giá đồng phế liệu và không biết đó là cổ vật của địa phương. Sau vài ngày cất trong kho, nghe người quen nhắc đây là vạc đồng thuộc sự quản lý của xã Châu Thuận, chủ cơ sở lo ngại gặp rắc rối pháp lý nên chủ động đem trả.
Theo ông Duyên, khoảng 50 năm qua địa phương ghi nhận 5 lần vạc đồng bị lấy trộm. Tuy nhiên, sau mỗi lần mất dấu, cổ vật đều được mang trả lại trước sự ngỡ ngàng của người dân. Những người chiếm giữ cổ vật đều tự tìm đến trụ sở xã trao trả, không yêu cầu bồi hoàn và cũng không giải thích lý do tại sao trộm.
Ông Duyên cho rằng chiếc vạc từ lâu được xem là tài sản chung của cộng đồng, gắn với lễ tục và ký ức nhiều thế hệ. "Khi biết đó là đồ của cả bản, có thể họ cân nhắc lại", nguyên Chủ tịch xã nói, nhận định sự tôn trọng tập quán địa phương và lo ngại hệ lụy pháp lý khiến người chiếm giữ không muốn tiếp tục sở hữu cổ vật.
Quai vạc từng bị méo, hư hỏng, đã được hàn lại, bề mặt phủ lớp patin xanh đặc trưng của kim loại cổ. Ảnh: Hùng Lê
Ngoài những lần bị lấy trộm rồi được trả lại, vạc đồng còn gắn với một số sự cố khi sử dụng ngoài nghi lễ truyền thống. Một cựu lãnh đạo xã kể hơn 10 năm trước, trong lúc mưa lớn, ông từng mang vạc ra hứng nước. Khi vừa đặt dưới mái hiên, một phần mái nhà bất ngờ đổ xuống, va vào thân vạc làm méo một quai, sau đó phải nắn chỉnh. Kể từ đó, không ai dám sử dụng cổ vật vào việc riêng.
Chứng tích thuở lập Mường
Theo sách Lịch sử văn hóa người Thái Nghệ An, chiếc vạc được đúc khoảng thế kỷ XV. Khi đó, vùng đất nay là xã Châu Thuận (cũ) còn gọi là Mường Chai - giai đoạn nhiều mường lớn ở miền Tây Nghệ An dần hình thành và ổn định tổ chức cộng đồng.
Mường Chai do nữ thủ lĩnh tên Chai đứng đầu. Bà có uy tín, tổ chức sản xuất và phân xử tranh chấp trong cộng đồng. Khi tuổi cao, giặc cướp nổi lên quấy nhiễu, bà Chai cho dân bản đi mời Tạo Noong, người giỏi võ ở Châu Bình, về giúp dẹp loạn. Ban đầu, ông này được dân làng kính trọng vì có công giữ đất.
Sau khi nắm quyền, Tạo Noong trở nên chuyên quyền, đặt ra nhiều luật lệ hà khắc, tăng thu tô và bắt phu dịch nặng nề. Người dân oán thán nhưng không dám công khai phản đối.
Để giữ yên bản làng, bà Chai tiếp tục sai người sang tỉnh Thanh Hóa mời Cầm Bá Hiệu (còn gọi là Tạo Nọi) về giúp. Nhân vật này được truyền tụng có tài thao lược, được lòng dân. Sự xuất hiện của ông được xem là bước ngoặt của Mường Chai.
Phần đáy của vạc đồng. Ảnh: Hùng Lê
Để đón Tạo Nọi, dân Mường Chai tổ chức lễ tế trời nhằm cầu bình an và chính danh cho việc thay đổi người đứng đầu. Nghi lễ yêu cầu mổ trâu hiến sinh - tập tục quan trọng trong đời sống tín ngưỡng người Thái. Do không có dụng cụ đủ lớn để nấu nguyên con trâu, Tạo Nọi mang theo một chiếc vạc đồng từ Thường Xuân (Thanh Hóa) vào Nghệ An.
Trong dịp lễ, Tạo Noong bị trai tráng trong bản vây đánh chết, quyền cai quản được chuyển giao cho Tạo Nọi. Từ đó, chiếc vạc đồng gắn với bước ngoặt của Mường Chai, được xem là biểu tượng của sự thay đổi và đoàn kết cộng đồng.
Hiện nay, người dân xã Châu Tiến thường đưa vạc đồng ra sử dụng trong dịp lễ tế Thần Trời ngày 23 tháng chạp và mừng lúa mới vào tháng 9 âm lịch. Lúc đó vạc được khiêng ra sân rộng, nhóm bếp lớn nấu thịt trâu làm lễ chung của cả bản.
Ông Vi Văn Lâm, Phó chánh văn phòng UBND xã Châu Tiến, cho biết chiếc vạc đồng hiện được lưu giữ tại trụ sở xã Châu Thuận (cũ) để tiện quản lý, thời gian tới sẽ xây dựng phương án đưa về trung tâm hành chính xã mới, bố trí không gian bảo quản an toàn, khang trang hơn. Cơ quan chuyên môn của xã cũng dự kiến lập hồ sơ đề nghị công nhận di sản nhằm tăng cường bảo vệ hiện vật, đồng thời phục vụ nghiên cứu và quảng bá giá trị văn hóa truyền thống, phát triển du lịch.
