Thu nhập tiền triệu từ chè hoa vàng
Những ngày cuối năm, khi sương sớm còn bao phủ vùng biên Nhôn Mai (Nghệ An), từng tốp người dân lại lặng lẽ mang theo dụng cụ vào rừng để thu hái chè hoa vàng. Tuy chỉ là loài cây mọc tự nhiên, nhưng nhờ giá trị dược liệu, cây chè hoa vàng đang mang về nguồn thu nhập đáng kể cho nhiều gia đình ở xã vùng cao này.
Chè hoa vàng mọc tự nhiên trên núi ở xã Nhôn Mai, mang lại thu nhập tốt cho người dân những ngày cuối năm.
Ông Xeo Văn Tình - người gắn bó hàng chục năm với khu rừng chè hoa vàng trên đỉnh núi ở bản Na Lợt - nhớ lại: “Trước kia chè hoa vàng nhiều lắm. Cây cao 5-7m, gốc to nửa mét. Nhưng khi đó bà con không biết giá trị nên cứ chặt làm củi, làm cọc rào”. Tuy bị chặt nhiều nhưng loài cây rừng với sức sống mãnh liệt vẫn bật chồi, vươn nhánh, lặng lẽ tồn tại giữa đại ngàn. Phải đến hơn 10 năm trước, khi thông tin về công dụng dược liệu của chè hoa vàng lan rộng, thương lái tìm đến tận bản hỏi mua hoa, búp với giá cao, người dân mới giật mình nhận ra giá trị của “vàng xanh” nơi rừng sâu.
Những ngày đầu, việc thu hái chè hoa vàng diễn ra theo kiểu tận thu. Mạnh ai nấy hái, không ít cây bị bẻ cành, kiệt sức. Thực trạng đó chỉ thay đổi khi chính quyền địa phương vào cuộc vận động bà con khoanh nuôi, bảo vệ, thu hái có chọn lọc. Người dân địa phương cũng tự thống nhất quy ước: không đào gốc, không bẻ cành, không hái kiệt hoa. Mỗi mùa để lại một phần hoa già cho cây kết hạt tái sinh tự nhiên.
Những năm trở lại đây, cánh rừng chè hoa vàng trên núi đã hồi sinh mạnh mẽ. Xen giữa tầng cây già là lớp cây con mọc dày, tạo thành hệ thống bền vững. Từ chỗ bị lãng quên, chè hoa vàng nay trở thành cây giữ rừng , giữ sinh kế cho đồng bào vùng cao.
Hoa chè sau khi hái được thương lái thu mua với giá 250.000 đồng/kg. Ngày thuận lợi, người dân có thể thu hái 4-5kg hoa chè, mang lại thu nhập cả triệu đồng.
Cuối năm cũng là thời điểm chè hoa vàng bước vào vụ thu hoạch. Những ngày này, người dân xã biên giới Nhôn Mai lại rủ nhau lên rừng hái hoa rất đông. Với những cây thấp, bà con có thể đứng dưới tán nhẹ tay ngắt từng bông. Còn những cây cổ thụ cao lớn, họ phải trèo lên cành, bám chắc vào thân cây để thu hái.
Mỗi bông hoa đều được lựa chọn kỹ lưỡng, ưu tiên những bông còn nguyên vẹn nhằm giữ trọn màu sắc và dược tính. Công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn bởi chè hoa vàng không mọc tập trung mà phân bố rải rác dưới tán rừng già. “Hái chè hoa vàng không vội được, phải nhẹ tay, chọn đúng độ thì hoa mới đạt chất lượng. Vất vả nhưng bù lại giá trị kinh tế khá cao”, một người dân chia sẻ.
Hoa chè hái đến đâu được thương lái thu mua hết ngay tại bản với giá khoảng 250.000 đồng/kg. Ngày thuận lợi, nhiều người dân hái được 4-5kg hoa, mang về bán được hơn 1 triệu đồng. "Những hôm mưa lạnh, hoa hái được ít thì thu nhập thấp hơn, nhưng vẫn có thêm tiền trang trải sinh hoạt, nhất là dịp cuối năm”, chị Xeo Thị Tin chia sẻ.
Nhờ chè hoa vàng, mỗi vụ hoa, nhiều hộ dân có thêm nguồn thu từ 5-10 triệu đồng. Với người dân miền núi còn nhiều khó khăn, khoản thu này không hề nhỏ, nhất là vào dịp cuối năm khi nhu cầu chi tiêu tăng cao.
Mở hướng sinh kế bền vững
Không dừng lại ở khai thác tự nhiên, nhiều hộ dân ở Nhôn Mai đã đưa chè hoa vàng từ rừng về trồng tại vườn nhà. Mô hình này bước đầu cho thấy hiệu quả rõ rệt khi cây dễ chăm sóc, ít sâu bệnh, sinh trưởng tốt dưới tán cây ăn quả hoặc cây rừng, đồng thời giúp giảm áp lực lên rừng tự nhiên.
Ông Xeo Văn Tình - người tiên phong đưa chè hoa vàng về trồng và nhân giống, mang lại thu nhập tốt cho gia đình.
Ông Xeo Văn Tình là một trong những người tiên phong. Từ vài cây giống ban đầu, đến nay ông đã có khoảng 3.000 cây, trong đó 500 cây cho thu hoạch ổn định.
Theo ông Tình, chè hoa vàng hợp thổ nhưỡng, khí hậu Na Lợt, ít sâu bệnh, không cần chăm sóc cầu kỳ. Sau mùa hoa, ông để lại những bông trên cao cho kết hạt, ươm giống mở rộng diện tích. “Cây này dễ tính lắm, chỉ cần phát quang gốc, làm cỏ, bón thêm ít phân hữu cơ là được. Vụ hoa vừa rồi, gia đình tôi bán được khoảng 7 triệu đồng”, ông Xeo Văn Tình chia sẻ.
Đến nay, bản Na Lợt có hơn 3ha chè hoa vàng mọc tự nhiên và đã nhân rộng thành công khoảng 15ha. Mỗi gốc chè được coi như tài sản chung của bản, được cùng nhau gìn giữ, bảo vệ.
Chính quyền địa phương đang khuyến khích bà con nhân giống, trồng tại vườn nhà, vừa bảo vệ rừng, vừa tạo nguồn thu ổn định.
Theo ông Lữ Ngọc Tinh - Phó Chủ tịch UBND xã Nhôn Mai - cho biết, thời gian qua, người dân ở các bản như Mai Sơn, Na Lợt… thường xuyên vào rừng thu hái chè hoa vàng để bán cho các tổ, hội, các thương lái thu mua, mang lại thu nhập tốt. Tuy nhiên bà con chủ yếu khai thác tự phát, bán lẻ nên giá cả bấp bênh, khó kiểm soát sản lượng.
Những năm gần đây, chính quyền địa phương đã phối hợp với Hội Phụ nữ, Hội Nông dân tổ chức thu mua tập trung, giúp người dân tiêu thụ ổn định, đồng thời quản lý việc khai thác theo hướng bền vững, tránh tình trạng tận thu làm ảnh hưởng đến rừng phòng hộ.
