Cúng tất niên là một trong những nghi thức quan trọng nhất trong dịp Tết cổ truyền của người Việt, được thực hiện vào những ngày cuối cùng của năm Âm lịch. Đây là thời điểm gia đình quây quần, cùng nhìn lại một năm đã qua và chuẩn bị tâm thế đón chào năm mới. Bên cạnh ý nghĩa sum họp, lễ tất niên còn thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, sự tri ân với tổ tiên và mong cầu bình an, thuận lợi cho năm sắp tới.
Tuy nhiên, xung quanh nghi lễ này, nhiều người vẫn băn khoăn: cúng tất niên gồm những gì? Sau khi cúng xong có cần hóa vàng ngay không, đặc biệt trong dịp Tết Bính Ngọ 2026?
Có phải hóa vàng sau khi cúng tất niên?
Lễ cúng tất niên thường được thực hiện vào ngày 30 tháng Chạp đối với năm đủ hoặc ngày 29 tháng Chạp đối với năm thiếu, tùy theo lịch Âm và phong tục từng gia đình.
Trong mâm lễ dâng lên bàn thờ tổ tiên, nhiều gia đình chuẩn bị thêm vàng mã. Với những gia đình có sắm vàng mã trong lễ tất niên, sau khi hoàn tất nghi thức khấn vái, một số nơi sẽ hóa vàng rồi mới xin hạ mâm thụ lộc. Theo tập quán, khi hóa vàng cần thực hiện theo thứ tự: tiền và vàng dành cho các vị gia thần được hóa trước, sau đó mới đến đồ dùng của tổ tiên. Quan niệm dân gian cho rằng “trần sao âm vậy”, vì thế việc đốt vàng mã trở thành một phong tục quen thuộc trong đời sống tín ngưỡng của người Việt.
Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng việc đốt vàng mã trong ngày này là không bắt buộc. Lý do là bởi trong suốt những ngày Tết Nguyên đán, các gia đình còn thực hiện nhiều nghi lễ khác, và thường sẽ hóa toàn bộ số vàng mã đã cúng vào dịp kết thúc Tết.
Thực tế, Tết Nguyên đán diễn ra trong nhiều ngày. Nếu đốt vàng mã rải rác trong từng ngày có thể gây mất thời gian, tốn kém chi phí, đồng thời ảnh hưởng đến môi trường và tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ, đặc biệt tại những khu vực đông dân cư hoặc dễ bắt lửa. Vì vậy, nhiều gia chủ lựa chọn một ngày đẹp (ngày hoàng đạo) trong khoảng từ mồng 1 đến mùng 10 tháng Giêng Âm lịch để hóa vàng tập trung và xin hạ mâm thụ lộc.
Có thể thấy, việc hóa vàng sau lễ tất niên tùy thuộc vào phong tục từng gia đình, không phải quy định bắt buộc. Điều quan trọng cần nhấn mạnh là ý nghĩa của lễ cúng nằm ở sự tưởng nhớ và lòng thành kính. Quan niệm đốt càng nhiều vàng mã thì tổ tiên càng được hưởng nhiều tiền bạc, vật dụng nơi cõi âm là một cách hiểu chưa chính xác. Hiện nay, nhiều gia đình chủ trương tiết chế, tránh mê tín và hạn chế lãng phí, đặt trọng tâm vào sự trang nghiêm, tiết kiệm và an toàn.
Sau khi cúng tất niên xong có bắt buộc phải hóa vàng ngay không là băn khoăn của nhiều gia đình dịp Tết. (Ảnh: Đắc Huy)
Mâm cúng tất niên gồm những gì?
Theo tập quán lâu đời, lễ cúng tất niên thường có hai mâm, một mâm cúng gia tiên trong nhà và một mâm cúng trời đất, âm linh, cô hồn đặt ngoài sân hoặc trước cửa nhà.
Mâm cúng gia tiên được đặt trên bàn thờ tổ tiên – không gian linh thiêng nhất của mỗi gia đình. Đây là nơi con cháu bày tỏ lòng biết ơn đối với ông bà, tổ tiên đã khuất. Các món ăn trong mâm cỗ có thể khác nhau tùy điều kiện kinh tế, vùng miền và phong tục từng nhà, nhưng đều hướng đến sự trang trọng và ấm cúng.
Trên bàn thờ gia tiên trong lễ tất niên cần có đầy đủ các vật phẩm cơ bản:
- Hương và đèn: Hương và đèn tượng trưng cho sự kết nối giữa âm và dương. Trong quan niệm truyền thống, hương được ví như hình ảnh các vì sao, còn đèn đại diện cho Mặt trời và Mặt trăng. Thông thường, bàn thờ được bố trí hai cây đèn đặt cân xứng hai bên, tạo sự hài hòa, trang nghiêm. Việc thắp hương, thắp đèn góp phần tạo nên không khí linh thiêng cho nghi lễ cuối năm.
- Mâm ngũ quả: Bao gồm năm loại quả khác nhau, mỗi loại mang ý nghĩa biểu trưng cho những ước nguyện như tài lộc, sức khỏe, bình an, hạnh phúc. Các loại quả phải là quả ăn được, tươi mới, hình thức đẹp, không dập nát hay sâu hỏng. Cách bày trí mâm ngũ quả có thể khác nhau giữa các vùng miền nhưng đều đảm bảo tính cân đối và trang trọng.
- Hoa tươi và vàng mã: Hoa tươi được đặt trên bàn thờ để tăng thêm sự trang nghiêm, thể hiện lòng thành kính. Nếu gia đình có chuẩn bị vàng mã thì đặt cùng mâm lễ, tùy quan niệm và phong tục từng nhà.
Về món ăn, mâm cỗ tất niên có thể khác nhau theo vùng miền, song nhìn chung thường có những món truyền thống sau:
- Gà luộc: Là món gần như không thể thiếu trong mâm cỗ Tết, tượng trưng cho sự no đủ, may mắn và hạnh phúc. Gà thường được luộc nguyên con và bày trang trọng trên đĩa lớn.
- Bánh chưng hoặc bánh tét: Bánh chưng phổ biến ở miền Bắc, bánh tét quen thuộc ở miền Trung và miền Nam. Cả hai đều gắn liền với Tết cổ truyền, tượng trưng cho sự bền vững, đoàn viên và gắn kết gia đình.
- Xôi gấc: Với màu đỏ đặc trưng, xôi gấc tượng trưng cho tài lộc và thịnh vượng trong năm mới.
- Thịt kho tàu hoặc thịt đông: Ở miền Nam, thịt kho tàu (thịt kho trứng) là món quen thuộc dịp Tết. Trong khi đó, miền Bắc thường có món thịt đông – đặc sản của mùa lạnh. Dù khác nhau về cách chế biến, cả hai đều mang ý nghĩa sum vầy, ấm cúng.
Ngoài mâm cỗ mặn, một số gia đình còn chuẩn bị thêm mâm cỗ chay để dâng cúng tổ tiên. Các món chay phổ biến gồm miến xào chay, canh rau củ nấu chay, đậu phụ chiên xào nấm và giò chay.
Dù chuẩn bị một hay hai mâm, nguyên tắc chung là lễ vật vừa đủ, phù hợp với số lượng thành viên trong gia đình. Việc làm cỗ quá nhiều dễ dẫn đến dư thừa, lãng phí thực phẩm. Theo quan niệm truyền thống, lễ vật có thể giản dị, nhưng điều cốt lõi vẫn là sự thành tâm của gia chủ.
Gợi ý mâm lễ cúng tất niên Tết Bính Ngọ 2026. (Ảnh: Hương Giang)
Văn khấn tất niên Tết Bính Ngọ 2026
Trong lễ tất niên, bên cạnh mâm cỗ và các lễ vật, văn khấn là phần không thể thiếu. Tùy theo phong tục từng vùng và truyền thống mỗi gia đình, lời khấn có thể dài ngắn khác nhau, song đều hướng đến sự trang trọng, rõ ràng và thành kính.
Dưới đây là văn khấn cúng tất niên được biên soạn theo sách "Văn khấn nôm truyền thống", Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam.
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ, chư vị tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành Hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị tôn thần.
Con kính lạy tổ tiên nội ngoại họ [Họ của gia chủ].
Hôm nay là ngày 29 tháng Chạp, năm Ất Tỵ nhằm ngày tất niên.
Tín chủ (chúng) con là: [Họ và tên gia chủ]
Ngụ tại: [Địa chỉ đầy đủ]
Nay nhân ngày cuối năm, tín chủ con thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, cơm canh, trà rượu, bánh trái dâng lên trước án, kính mời:
- Các cụ tổ tiên nội ngoại
- Ông bà, cha mẹ đã khuất
- Chư vị hương linh
Về đây chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Năm cũ sắp qua, năm mới sắp đến. Con cháu trong nhà sum họp, nhờ phúc ấm tổ tiên, được bình an, mạnh khỏe, làm ăn thuận lợi.
Nay xin kính mời các cụ, ông bà về đây hưởng Tết cùng con cháu, phù hộ độ trì cho toàn gia:
- Năm mới bình an, vạn sự như ý
- Già trẻ mạnh khỏe, công việc hanh thông
- Gia đạo hưng long, con cháu thành đạt
Chúng con lễ bạc tâm thành, kính dâng tổ tiên. Cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Lễ cúng tất niên không chỉ là nghi thức khép lại một năm Âm lịch mà còn là dịp để mỗi gia đình gắn kết, cùng nhau nhìn lại chặng đường đã qua. Việc có hóa vàng ngay sau lễ hay không tùy thuộc vào phong tục từng nhà và không phải là yêu cầu bắt buộc. Trong mọi trường hợp, yếu tố quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm, tiết kiệm, an toàn và gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống một cách văn minh, không lãng phí.
Xem thêm bài viết: Tết Bính Ngọ 2026 nên cúng tất niên vào ngày nào?
