Khi đời sống được cải thiện, nhiều người bắt đầu quan tâm hơn đến chế độ ăn uống và sức khỏe. Thế nhưng, không ít thói quen tưởng chừng “lành mạnh” lại đang âm thầm đẩy thận vào tình trạng quá tải. Không phải bát dưa muối hay cà muối thỉnh thoảng xuất hiện trong bữa cơm gia đình, mà chính những thực phẩm quen thuộc hằng ngày – đặc biệt là chế độ ăn quá giàu đạm – mới là yếu tố gây tổn thương thận đáng lo ngại.
Theo ThS.BS Nguyễn Minh Tuấn (chuyên khoa Thận – Tiết niệu), suy thận mạn đang có xu hướng gia tăng và ngày càng trẻ hóa. “Nhiều người cho rằng chỉ ăn mặn mới hại thận, nhưng thực tế chúng tôi ghi nhận không ít trường hợp tổn thương thận liên quan đến chế độ ăn giàu protein kéo dài, lạm dụng thực phẩm bổ sung đạm hoặc thuốc giảm đau. Thận phải làm việc liên tục để lọc chất thải từ chuyển hóa protein, nếu tình trạng này kéo dài sẽ dẫn tới suy giảm chức năng lọc”, bác sĩ cho biết.
Khi “ăn nhiều đạm” trở thành trào lưu nguy hiểm
Protein là dưỡng chất thiết yếu, giúp xây dựng cơ bắp, duy trì miễn dịch và phục hồi mô. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, chế độ ăn giàu đạm trở thành xu hướng, đặc biệt ở người trẻ tập gym, giảm cân hoặc theo các chế độ ăn kiêng như low-carb, keto. Thịt đỏ, thịt gà, trứng, sữa, whey protein… được tiêu thụ với số lượng lớn mỗi ngày.
Vấn đề nằm ở chỗ, khi cơ thể chuyển hóa protein, các sản phẩm thải như urê, creatinin và các hợp chất nitơ sẽ được tạo ra và phải được thận lọc bỏ. Nếu lượng đạm nạp vào vượt quá nhu cầu trong thời gian dài, thận buộc phải tăng cường hoạt động để xử lý. Áp lực lọc tăng liên tục có thể làm tổn thương các cầu thận, lâu dần dẫn đến suy giảm chức năng thận.
Với người khỏe mạnh, thận có thể thích nghi trong một thời gian nhất định. Nhưng với những người đã có bệnh nền như tăng huyết áp, tiểu đường, béo phì hoặc từng có dấu hiệu suy thận nhẹ, chế độ ăn quá giàu đạm có thể khiến bệnh tiến triển nhanh hơn.
Các chuyên gia khuyến nghị, người trưởng thành bình thường chỉ nên tiêu thụ khoảng 0,8–1g protein/kg cân nặng/ngày. Việc tự ý tăng gấp đôi, thậm chí gấp ba lượng đạm mà không có tư vấn y khoa là điều không nên.
Muối vẫn là “thủ phạm thầm lặng”
Dù không phải “kẻ số một” như nhiều người lầm tưởng, thực phẩm nhiều muối vẫn là yếu tố nguy cơ lớn đối với sức khỏe thận. Đậu phụ lên men, cá khô, thịt xông khói, mì ăn liền, đồ hộp… chứa hàm lượng natri cao. Khi tiêu thụ thường xuyên, muối dư thừa gây giữ nước, làm tăng thể tích tuần hoàn và dẫn đến tăng huyết áp.
Tăng huyết áp là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh thận mạn. Huyết áp cao kéo dài làm tổn thương các vi mạch trong thận, khiến khả năng lọc máu suy giảm dần theo thời gian. Ở chiều ngược lại, khi thận đã tổn thương, cơ thể càng khó kiểm soát huyết áp, tạo thành vòng xoắn bệnh lý nguy hiểm.
Vì vậy, thay vì “đổ lỗi” hoàn toàn cho bát dưa muối, điều quan trọng là kiểm soát tổng lượng muối nạp vào mỗi ngày. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo người trưởng thành không nên tiêu thụ quá 5g muối/ngày – tương đương một thìa cà phê.
Lạm dụng thuốc: nguy cơ bị xem nhẹ
Một nguyên nhân phổ biến nhưng thường bị bỏ qua là thói quen tự ý dùng thuốc. Trong cuộc sống hiện đại, không ít người có thói quen uống thuốc giảm đau, hạ sốt, kháng sinh khi cảm thấy khó chịu mà không có chỉ định của bác sĩ.
Nhiều loại thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAIDs) có thể gây giảm lưu lượng máu đến thận nếu sử dụng kéo dài hoặc liều cao. Một số kháng sinh và thuốc điều trị mạn tính khác cũng có nguy cơ gây độc cho thận nếu dùng không đúng cách.
Bên cạnh đó, các loại “thuốc nam”, “thuốc gia truyền” không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ chứa kim loại nặng hoặc chất độc. Việc sử dụng lâu dài có thể khiến độc tố tích tụ trong cơ thể và gây tổn thương thận không hồi phục.
Các chuyên gia khuyến cáo người dân không nên tự ý dùng thuốc kéo dài, đặc biệt nếu có bệnh nền. Bất kỳ loại thuốc hoặc thực phẩm chức năng nào cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ, nhất là với người cao tuổi.
Đường huyết cao và bệnh thận do tiểu đường
Tiểu đường là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy thận trên toàn cầu. Khi đường huyết tăng cao kéo dài, các mạch máu nhỏ trong thận bị tổn thương. Ban đầu, người bệnh có thể chỉ xuất hiện vi đạm niệu (protein rò rỉ trong nước tiểu), nhưng nếu không kiểm soát tốt, bệnh có thể tiến triển thành suy thận mạn và phải lọc máu.
Điều đáng nói là tổn thương thận do tiểu đường thường âm thầm trong nhiều năm, không có triệu chứng rõ rệt. Khi phát hiện thì chức năng thận đã suy giảm đáng kể.
Kiểm soát đường huyết thông qua chế độ ăn hợp lý, vận động thường xuyên, dùng thuốc đúng chỉ định và theo dõi định kỳ là chìa khóa để ngăn ngừa biến chứng thận.
Tăng huyết áp - “kẻ song hành” với suy thận
Tăng huyết áp không được kiểm soát tốt cũng là nguyên nhân quan trọng gây tổn thương thận. Áp lực máu cao làm dày và xơ cứng thành mạch, cản trở lưu thông máu đến thận. Lâu dần, cấu trúc lọc của thận bị phá hủy.
Đáng lo ngại, nhiều người bị tăng huyết áp nhưng không biết mình mắc bệnh do không đo huyết áp định kỳ. Khi xuất hiện triệu chứng như phù chân, mệt mỏi, tiểu ít… thì thận có thể đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Tổn thương thận không đến từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là hệ quả tích lũy của nhiều yếu tố: ăn quá nhiều đạm, tiêu thụ muối cao, lạm dụng thuốc, kiểm soát kém đường huyết và huyết áp.
Để bảo vệ thận, mỗi người cần duy trì chế độ ăn cân bằng giữa đạm – tinh bột – chất béo – rau xanh; hạn chế thực phẩm chế biến sẵn; uống đủ nước; tập thể dục đều đặn; không hút thuốc và hạn chế rượu bia. Quan trọng hơn, hãy kiểm tra sức khỏe định kỳ, đặc biệt nếu có bệnh nền.
Thận là cơ quan làm việc âm thầm nhưng giữ vai trò sống còn. Đừng chờ đến khi cơ thể lên tiếng mới bắt đầu quan tâm. Nhiều khi, “kẻ gây hại” không phải là món ăn bị mang tiếng lâu nay, mà lại nằm trong chính thói quen quen thuộc mỗi ngày.
