Giáo dục bước vào năm 2026 với thế và lực mới

"KHÔNG ĐỂ LỠ NHỊP, LỠ THỜI CƠ"

Từ 1.1.2026, đồng loạt 4 luật và nghị quyết về chính sách đặc thù, vượt trội về GD-ĐT sẽ có hiệu lực, mang đến những kỳ vọng và thay đổi "chưa từng có" cho giáo dục.

Đầu tiên phải kể đến luật Nhà giáo, luật chuyên ngành đầu tiên quy định đầy đủ vị trí pháp lý, quyền, nghĩa vụ và các chính sách dành cho đội ngũ nhà giáo. Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Kim Sơn cho biết, ngay khi được Quốc hội thông qua, Bộ đã triển khai xây dựng, trình Chính phủ 3 nghị định và 14 thông tư, đảm bảo có hiệu lực đồng thời khi luật Nhà giáo có hiệu lực vào hôm nay (1.1.2026). Các văn bản này được xây dựng theo hướng chuẩn hóa và tốt hơn đối với nhà giáo.

ẢNH: NGỌC LONG

Trước hết, đó là sự chuẩn hóa, đồng bộ trong toàn hệ thống khi thực hiện hợp nhất 2 hệ thống tiêu chuẩn (chức danh nghề nghiệp và chuẩn nghề nghiệp) thành một hệ thống chức danh gắn với chuẩn năng lực nghề nghiệp, áp dụng thống nhất cho cả công lập và ngoài công lập. Việc này nhằm tạo mặt bằng chất lượng chung cho toàn bộ đội ngũ; bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục chất lượng cho học sinh (HS); tăng tính minh bạch, dễ tiếp cận trong đánh giá, tuyển chọn và đào tạo nhà giáo.

Ba luật quan trọng khác cũng được Quốc hội thông qua theo quy trình rút gọn, gồm luật sửa đổi, bổ sung một số điều của luật Giáo dục; luật Giáo dục đại học (sửa đổi); và luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi), góp phần tháo gỡ các vướng mắc từ thực tiễn, hoàn thiện hành lang pháp lý đồng bộ, hiện đại cho phát triển giáo dục.

Tại hội nghị triển khai nhiệm vụ trọng tâm năm 2026 và định hướng công tác nhiệm kỳ 2026 - 2030, Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn nhấn mạnh yêu cầu cần nhận thức rõ và nắm bắt kịp thời vận hội, thời cơ phát triển đang mở ra, bắt nhịp ngay từ đầu năm 2026, không để lỡ nhịp, lỡ thời cơ, không phụ sự kỳ vọng của Đảng, Nhà nước và nhân dân. Theo Bộ trưởng, đây là yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Cùng với đó, phát huy tối đa những thuận lợi hiện có; trước mắt là biến các thể chế mới được kiến lập thành thế mạnh, nguồn lực và lợi thế để tiếp tục thúc đẩy đổi mới.

KHÔNG GIAN RỘNG LỚN ĐỂ TRIỂN KHAI Ý TƯỞNG, CÁCH LÀM MỚI

Dẫn lời Thủ tướng Chính phủ "thể chế cũng là một lợi thế cạnh tranh", theo ông Sơn, ngành giáo dục đang có thế và lực mới, trong đó lợi thế lớn nhất chính là sức mạnh của thể chế. Việc đổi mới toàn diện hệ thống thể chế theo hướng thông thoáng đã mở ra không gian rộng lớn để triển khai những ý tưởng và cách làm mới cho ngành; đặc biệt là cơ chế, chính sách đặc thù theo Nghị quyết số 248 ngày 10.12.2025 của Quốc hội.

Nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới, theo Bộ trưởng là tiếp tục thể chế hóa các chủ trương, chính sách bằng hệ thống nghị định, thông tư, hướng dẫn và quy định cụ thể, bảo đảm các quy định của luật và cơ chế, chính sách đặc thù được triển khai hiệu quả trong thực tiễn; qua đó hiện thực hóa và phát huy đầy đủ sức mạnh của thể chế đối với sự phát triển của ngành giáo dục.

"Triển khai sức mạnh của thể chế và hấp thụ hiệu quả nguồn lực là những nhiệm vụ trọng tâm của toàn ngành trong nhiệm kỳ tới, cần bắt đầu ngay từ năm 2026. Hai yếu tố này, cơ chế, chính sách thể chế và nguồn lực vừa được xác lập, là nền tảng quan trọng để ngành phát triển", Bộ trưởng Kim Sơn lưu ý.

Đặc biệt nhấn mạnh yếu tố nền tảng mang tính đột phá là đội ngũ nhà giáo, Bộ trưởng Kim Sơn nhìn nhận, chính các nhà giáo là chủ thể quyết định chất lượng và sự vận hành của toàn nền giáo dục.

ảnh: Nhật Thịnh

GIÁM ĐỐC SỞ GD-ĐT CHỦ TRÌ TUYỂN GIÁO VIÊN

Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội để thực hiện đột phá phát triển GD-ĐT, trong đó có việc giám đốc sở GD-ĐT được quyền tuyển dụng giáo viên (GV), có hiệu lực từ 1.1.2026.

Theo nghị quyết, giám đốc Sở GD-ĐT có thẩm quyền tuyển dụng, tiếp nhận đối với nhà giáo, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục và nhân viên trong cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục thường xuyên, trường chuyên biệt và trường trung học nghề công lập (gọi chung là cơ sở giáo dục công lập) trên địa bàn tỉnh.

Cùng đó là thực hiện thẩm quyền điều động, thuyên chuyển, biệt phái, bổ nhiệm, thay đổi vị trí việc làm đối với nhà giáo, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục và nhân viên trong cơ sở giáo dục công lập thuộc thẩm quyền quản lý và đối với cơ sở giáo dục công lập liên quan đến phạm vi từ 2 đơn vị hành chính cấp xã trở lên trên địa bàn tỉnh.

Nghị quyết còn quy định chủ tịch UBND cấp xã có thẩm quyền điều động, thuyên chuyển, biệt phái, bổ nhiệm, miễn nhiệm, thay đổi vị trí việc làm đối với nhà giáo, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục và nhân viên trong cơ sở giáo dục công lập thuộc thẩm quyền quản lý.

Phát biểu tại kỳ họp Quốc hội cuối năm 2025, đại biểu Hoàng Văn Cường (đoàn Hà Nội) cho rằng để đáp ứng yêu cầu xây dựng đội ngũ GV tâm huyết và có năng lực, công tác tuyển dụng cần bảo đảm tính cạnh tranh và thống nhất. "Kỳ thi thống nhất sẽ tạo một thước đo chung cho mọi ứng viên, giúp các trường tuyển đủ số lượng GV theo thứ tự điểm từ cao xuống thấp. Ứng viên không trúng tuyển trường này có thể đăng ký sang trường khác bằng chính kết quả thi của mình", đại biểu Cường nêu quan điểm.

ảnh: Đào Ngọc Thạch

HIỆU TRƯỞNG CẦN TƯ DUY CỦA "NHÀ KIẾN TẠO"

Theo Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị, các cơ sở giáo dục công lập cần phải tinh gọn bộ máy, xóa bỏ hội đồng trường, thực thi việc trao quyền lãnh đạo toàn diện cho bí thư cấp ủy kiêm hiệu trưởng.

Tiến sĩ Lê Đức Thuận, nguyên Trưởng phòng GD-ĐT Q.Ba Đình (Hà Nội), cho rằng thể chế mới trao cho hiệu trưởng thanh "thượng phương bảo kiếm". Nhưng để sử dụng nó hiệu quả trong kỷ nguyên AI, cần tư duy của một "nhà kiến tạo" biết dùng dữ liệu, biết trao quyền, và biết mượn sức công nghệ để giải quyết bài toán con người.

Theo ông Thuận, quyền lực của hiệu trưởng tập trung hơn, nhưng áp lực cũng lớn hơn, đặc biệt trước "cơn sóng thần" AI và sự cạnh tranh khốc liệt từ khối tư thục. Hiệu trưởng trường công cần thay đổi để biến thách thức thành cơ hội. Một trong những cách để hiệu trưởng có thể dùng công nghệ để thay đổi, đó là cá nhân hóa học tập bằng AI.

Ông Thuận cho rằng trường công thường gặp khó khăn vì sĩ số lớp đông, khó quan tâm từng em. AI chính là lời giải cho bài toán "cá nhân hóa ở quy mô lớn". Không cần đợi ngân sách khổng lồ, hiệu trưởng có thể khuyến khích GV sử dụng các nền tảng AI mở hoặc LMS (Hệ thống quản lý học tập) có tính năng thích ứng để giao bài tập và đánh giá HS, thay vì cách dạy "đồng phục" cho cả lớp. "Việc triển khai không khó, khó là hiệu trưởng có quyết tâm làm hay không mà thôi", ông Thuận chia sẻ.

GS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục VN, cũng cho rằng chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện về kỹ thuật hay hạ tầng, mà quan trọng hơn là chuyển đổi về con người, nhận thức và nguồn nhân lực. Những thay đổi này sẽ tác động trực tiếp đến cách thiết kế chương trình, tổ chức dạy học và mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục cho HS.