Căng thẳng Mỹ - Iran đã leo thang nghiêm trọng nhất kể từ đầu năm 2026 với nhiều thời điểm chiến tranh có nguy cơ bùng nổ cận kề. Mỹ đã điều động nhóm tác chiến tàu sân bay USS Abraham Lincoln đến Trung Đông. Trong khi đó, giới lãnh đạo ở Tehran đã phát ra cảnh báo mạnh chưa từng có về khả năng mở rộng xung đột thành “chiến tranh toàn diện” nếu quân đội Mỹ tấn công trực tiếp Iran. Thông điệp của Iran rất rõ ràng, nếu Mỹ khai hỏa, Iran sẽ đáp trả bằng mọi nguồn lực, tạo nên chiến tranh toàn diện ở Trung Đông.
Iran và Mỹ đã leo thang căng thẳng như thế nào?
Mỹ đã điều thêm nhóm tác chiến tàu sân bay USS Abraham Lincoln đến Trung Đông giữa căng thẳng với Iran. Ảnh minh họa AI
Căng thẳng giữa Mỹ và Iran đã leo thang trong những tuần gần đây khi Washington tăng cường hiện diện quân sự mạnh mẽ tại Trung Đông, triển khai tàu sân bay, tàu chiến và các phi đội máy bay chiến đấu tiên tiến đến các vùng biển gần Iran để răn đe Tehran. Tình hình trở nên nhạy cảm hơn khi Mỹ bắn hạ một máy bay không người lái (UAV) Iran tiếp cận nhóm tàu sân bay USS Abraham Lincoln trên Biển Ả Rập hôm 3/2, khiến quan hệ hai nước căng thẳng hơn nữa. Iran và các lực lượng ủy nhiệm cũng có những hành động thách thức, như đe dọa và tiếp cận tàu thương mại tại Eo biển Hormuz, góp phần làm tăng rủi ro xung đột.
Các tướng lĩnh Vệ binh Cách mạng và giới chức quân sự Iran đã mạnh mẽ tuyên bố rằng, họ sẵn sàng sử dụng cả tên lửa, lực lượng hải quân, bầy đàn máy bay không người lái (UAV) và các hệ thống tác chiến phi đối xứng khác để làm suy yếu ý chí chiến đấu của Mỹ và đồng minh.
19FortyFive - một trang chuyên về an ninh quốc phòng mới đây dẫn lời các nhà phân tích bình luận, trên thực tế, chiến lược vũ khí của Iran không nhằm mục tiêu đánh bại lực lượng Mỹ trên chiến trường - điều gần như không thể - mà là tạo ra chi phí và rủi ro quá lớn cho bất cứ quyết định can thiệp quân sự nào của Washington.
Chiến lược này - được giới phân tích gọi là Chiến tranh bất đối xứng (asymmetric warfare) - nhằm mục tiêu buộc đối thủ phải chịu chi phí cao hơn giá trị lợi ích thu được, thay vì đánh trực diện vào sức mạnh công nghệ vượt trội.
Theo các chuyên gia, mặc dù không có năng lực tên lửa xuyên lục địa (ICBM) để đe dọa trực tiếp nước Mỹ, Iran vẫn có thể dựa vào kho tên lửa đạn đạo và hành trình cùng với bầy đàn UAV đáng gờm để gây nguy hiểm cho lực lượng Mỹ và đồng minh trong phạm vi Trung Đông.
Trong phiên điều trần trước Thượng viện Mỹ hôm 28/1, Ngoại trưởng Marco Rubio đã thừa nhận rằng khoảng 30.000-40.000 binh sĩ Mỹ đang triển khai tại khu vực Tây Á đều nằm trong tầm bắn của các UAV cảm tử (one-way UAV) và tên lửa đạn đạo Iran.
Kho tên lửa và UAV được xem là xương sống của kho vũ khí Iran. Ảnh minh họa AI
Vì sao tên lửa đạn đạo của Iran vẫn là mối đe dọa nghiêm trọng với Mỹ?
Theo 19FortyFive, Iran được đánh giá là quốc gia sở hữu kho tên lửa đạn đạo và hành trình lớn, đa dạng nhất Trung Đông, bao gồm hàng nghìn tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình, không thể bị đánh giá thấp kể cả sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel năm 2025 làm suy giảm hạ tầng phòng không của Tehran. Hệ thống tên lửa đạn đạo và hành trình với phạm vi hàng nghìn km, có thể vươn tới các mục tiêu chiến lược trong khu vực và bao gồm cả các lực lượng Mỹ gần biên giới Iran.
Dự án Phòng thủ Tên lửa thuộc CSIS cho biết, trong suốt thập niên qua, “Iran đã đầu tư đáng kể nhằm nâng cao độ chính xác và sức sát thương của các loại vũ khí này”, biến lực lượng tên lửa trở thành “công cụ hiệu quả để phô diễn sức mạnh và là mối đe dọa đáng tin cậy đối với lực lượng Mỹ cũng như các đối tác trong khu vực”.
Tên lửa đạn đạo là loại vũ khí được đẩy bằng động cơ rocket, bay theo quỹ đạo cao xuyên qua – hoặc thậm chí vượt ra ngoài – khí quyển, trước khi tái xâm nhập với tốc độ rất lớn. Điều này khiến chúng khó bị đánh chặn hơn so với các phương tiện bay khác như UAV.
Tên lửa đạn đạo của Iran. Hình ảnh: Creative Commons.
Trong khi đó, tên lửa hành trình bay thấp và kéo dài, hoạt động tương tự như máy bay. Chúng thường sử dụng chiến thuật che địa hình bay sát mặt đất, ẩn sau đồi núi, thung lũng - để tránh radar, tạo ra thách thức hoàn toàn khác cho các hệ thống phòng không.
Bằng việc kết hợp cả hai loại vũ khí này, logic chiến lược của Iran khá rõ ràng: khi không thể sánh ngang với không quân và không lực hải quân Mỹ, Tehran dựa vào tên lửa - tài sản mạnh và dồi dào nhất - để tăng chi phí can thiệp và nâng cao rủi ro đối với Washington.
Trong khi hàng nghìn tên lửa đạn đạo tầm ngắn (SRBM) của Iran thích hợp dùng cho các mục tiêu lân cận, thì tên lửa đạn đạo tầm trung (MRBM) có tầm bao phủ phần lớn Trung Đông.
SRBM thường có tầm bắn khoảng 1.000 km, trong khi MRBM đạt tầm 1.000–3.000 km.
Một ví dụ tiêu biểu là Sejjil, loại MRBM có tầm bắn khoảng 2.000 km, đủ để vươn tới Israel và nhiều cơ sở quân sự của Mỹ trong khu vực, tùy theo vị trí phóng.
Dòng tên lửa Khorramshahr cũng có tầm bắn tương đương, được thiết kế cho các đòn tấn công chính xác với đầu đạn lớn, có thể mang tải trọng lên tới 1.800 kg.
Bầy đàn UAV - mối đe dọa “không thể xem thường”
Ngoài kho tên lửa, Iran còn sở hữu những bầy UAV tầm thấp và chi phí thấp với nhiều mẫu nổi bật như Shahed-136, Shahed-129, Mohajer-6 hay Ababil là mối nguy hiểm đáng sợ đối với hệ thống phòng thủ hải quân tiên tiến nhất của Mỹ, theo New York Post.
Theo các ước tính, Iran được cho là đang vận hành khoảng 3.800 - 5.000 UAV trên mọi nhánh quân đội - bao gồm từ drone nhỏ trinh sát đến UAV tấn công và và đặc biệt là các UAV tự sát. Báo cáo riêng gần đây cho biết, Iran thậm chí đã biên chế thêm 1.000 UAV tầm xa mới cho quân đội, nhằm tăng cường năng lực tác chiến.
Các UAV chiến đấu và trinh sát tầm cao như Shahed-129, Mohajer-6, Mohajer-10, Saegheh/Shahed-191, Simorgh, và Fotros của Iran được xem là xương sống cho các nhiệm vụ trinh sát và tấn công đối phương.
Các UAV cảm tử và nhỏ như Shahed-136, Ababil series, Raad-85 thường được dùng trong chiến tranh bất đối xứng hoặc triển khai số lượng lớn để tấn công bão hòa.
Ảnh minh họa AI.
Ông Cameron Chell, CEO kiêm đồng sáng lập công ty Draganfly, cảnh báo rằng việc Iran ngày càng dựa vào các hệ thống không người lái giá rẻ đang tạo ra một mối nguy đáng sợ đối với các tài sản hải quân có giá trị cao của Mỹ, bao gồm nhóm tác chiến tàu sân bay USS Abraham Lincoln.
“Bằng cách kết hợp đầu đạn chi phí thấp với các nền tảng mang phóng rẻ tiền – về bản chất là các máy bay điều khiển từ xa – Iran đã xây dựng được một mối đe dọa phi đối xứng hiệu quả nhằm vào những hệ thống quân sự cực kỳ tinh vi", ông Cameron Chell nhấn mạnh.
Theo ông Chell, Iran có khả năng phóng số lượng lớn UAV tương đối đơn giản trực tiếp vào các tàu chiến, tạo ra những cuộc tấn công bão hòa có thể làm quá tải các hệ thống phòng thủ truyền thống.
“Nếu hàng trăm UAV được phóng đi trong thời gian ngắn, gần như chắc chắn sẽ có chiếc lọt qua được (lá chắn phòng thủ Mỹ)”, ông Chell nói.
“Các hệ thống phòng thủ hiện đại ban đầu không được thiết kế để đối phó với kiểu tấn công bão hòa như vậy. Đối với các tàu mặt nước, tàu chiến của Mỹ hoạt động gần Iran, tàu chiến là những mục tiêu hàng đầu", vị chuyên gia nhấn mạnh thêm.
Theo ông Chell, các tài sản của Mỹ trong khu vực thường có kích thước lớn, di chuyển chậm và dễ bị phát hiện trên radar, điều này khiến chúng trở thành mục tiêu rõ ràng.
Trong khi đó, các hệ thống UAV của Iran có chi phí thấp, số lượng lớn - đặc biệt là các UAV tấn công một chiều, được thiết kế để lao thẳng vào mục tiêu và phát nổ.
Đòn tấn công kết hợp
Theo các chuyên gia, các hệ thống như tên lửa tầm trung của Iran như Sejjil, khi kết hợp với tên lửa hành trình và UAV trong các đòn tấn công nhiều tầng, có thể nhắm vào cảng biển, sân bay, trung tâm hậu cần và thậm chí là các tàu chiến cỡ lớn trong phạm vi tác chiến. Việc các tài sản hải quân Mỹ áp sát khiến Iran về mặt kỹ thuật có khả năng nhắm mục tiêu vào lực lượng Mỹ.
Xét đến ưu thế vượt trội của Mỹ về công nghệ, không quân và hải quân, thật khó hình dung Iran sẽ bước vào một “cuộc chiến toàn diện” với kỳ vọng giành chiến thắng. Tuy nhiên, chỉ riêng khả năng gây thiệt hại và leo thang rủi ro cũng đủ khiến tình hình trở nên cực kỳ nguy hiểm.
Trên thực tế, Iran đã chứng minh khả năng tập kích đa tầng bằng tên lửa đạn đạo kết hợp UAV cảm tử trong nhiều chiến dịch gần đây, tạo ra những đòn đánh dồn dập nhằm vào hệ thống phòng không đối phương. Đặc biệt,trong xung đột Iran - Israel giữa tháng 6/2025, Iran đã phóng hơn 150 quả tên lửa đạn đạo và tung hơn 100 UAV tấn công nhằm vào nhiều khu vực trên khắp Israel, buộc hệ thống phòng không nước này hoạt động hết công suất để đánh chặn. Đợt tấn công tên lửa và UAV của Iran kéo dài nhiều ngày từ 13 đến 16/6/2025, đã gây thương vong và thiệt hại tài sản ở nhiều khu vực của Irsael.
Chuyên gia Trita Parsi từ Viện Quincy nhận định, năng lực phóng tên lửa và điều phối UAV của Iran đã tiến bộ đáng kể so với trước đây. Đồng thời, các UAV bay thấp với thiết bị gây nhiễu điện tử làm suy yếu hiệu quả của radar và làm tăng áp lực tâm lý lẫn chiến thuật lên đối thủ. Chuyên gia từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) nhận định, UAV giá rẻ nhưng hiệu quả trong đòn tấn công kết hợp đang làm thay đổi cục diện tác chiến hiện đại.
Mô hình phối hợp UAV và tên lửa không chỉ gây khó khăn cho hệ thống phòng không mà còn buộc đối phương phân bổ nguồn lực phòng thủ một cách không hiệu quả. Đây là lý do Iran tiếp tục phát triển chiến thuật này bất chấp những giới hạn về công nghệ so với các cường quốc quân sự.
