Trong giáo dục gia đình, ngôn từ của cha mẹ mang sức mạnh kiến tạo hoặc hủy diệt tâm lý con trẻ. Có những câu nói tưởng chừng vô hại, nhưng sự "sát thương" tích tụ qua năm tháng còn nguy hại hơn cả mâu thuẫn vợ chồng hay sự túng thiếu về kinh tế. Dưới đây là 3 kiểu câu nói đang âm thầm bào mòn thế giới nội tâm của trẻ.
1. So sánh tiêu cực: "Nhìn con nhà người ta xem..."
Việc so sánh ngang hàng kiểu này giáng một đòn trực tiếp vào lòng tự trọng của trẻ. Các nghiên cứu tâm lý học đã chỉ ra rằng, não bộ của những đứa trẻ thường xuyên bị so sánh sẽ giảm tới 27% hoạt động ở vùng chịu trách nhiệm nhận thức bản thân (self-cognition).
Hệ lụy của việc này thường dẫn đến hai thái cực:
- Một là hình thành "nhân cách làm hài lòng người khác" (people-pleaser): Trẻ nỗ lực trong tuyệt vọng chỉ để sống theo kỳ vọng của người lớn, đánh mất bản sắc riêng.
- Hai là nảy sinh tâm lý phản nghịch: Trẻ buông xuôi, từ bỏ mọi sự cố gắng vì nghĩ rằng mình không bao giờ đủ tốt.
Đáng sợ hơn, phép so sánh này thường phiến diện, dùng một tiêu chuẩn duy nhất để áp đặt lên mọi đứa trẻ, phớt lờ sự khác biệt cá nhân và trí thông minh đa dạng của từng người.
Ảnh minh họa
2. Tống tiền cảm xúc: "Bố mẹ vất vả thế này cũng chỉ vì con"
Bản chất của câu nói này là biến tình yêu thương và sự hy sinh của cha mẹ thành một "món nợ tâm lý" đè nặng lên vai đứa trẻ.
Nghiên cứu về thần kinh học cho thấy, những đứa trẻ sống lâu dài trong trạng thái "mắc nợ tình cảm" có nồng độ hormone căng thẳng (cortisol) cao gấp 3 lần trẻ bình thường. Cảm giác tội lỗi này sẽ theo trẻ đến khi trưởng thành và biến tướng thành hai dạng hành vi:
- Hoặc bù đắp thái quá cho cha mẹ đến mức đánh mất cuộc sống riêng.
- Hoặc vì quá ngột ngạt mà chọn cách phản kháng, cố tình xa lánh người thân để thoát khỏi áp lực.
Một mối quan hệ cha mẹ - con cái lành mạnh phải được xây dựng trên sự thấu hiểu và ủng hộ, chứ không phải trên nền tảng của sự dằn vặt và cảm giác tội lỗi.
3. Can thiệp phủ định: "Con không làm được đâu, để đấy cho mẹ"
Khi cha mẹ liên tục phủ nhận năng lực của con và làm thay mọi việc, họ đang vô tình ức chế sự phát triển của vỏ não thùy trán - khu vực then chốt chịu trách nhiệm ra quyết định và thực thi hành động.
Các cuộc khảo sát theo dõi dài hạn cho thấy, những đứa trẻ thường xuyên nghe câu nói này khi lớn lên dễ mắc hội chứng "bất lực tập nhiễm" (learned helplessness). Đứng trước thử thách, chúng mặc định bản thân sẽ thất bại nên không dám thử, không dám dấn thân.
Hậu quả của sự can thiệp này để lại di chứng sâu sắc và dài lâu hơn nhiều so với những thất bại tạm thời mà trẻ gặp phải khi tự mình trải nghiệm.
Lời nói như lưỡi dao hai lưỡi. Thay vì dùng những ngôn từ mang tính kiểm soát hay sát thương, cha mẹ hãy học cách dùng ngôn ngữ để khích lệ và đồng hành. Bởi lẽ, di sản lớn nhất để lại cho con không phải là tiền bạc, mà là một tâm hồn lành lặn và tự tin.
