Nhìn thoáng qua, cửa hàng Quế Đường Ngự Phương tại thành phố Nam Kinh (Trung Quốc) trông chẳng khác gì những tiệm trà sữa hiện đại khác. Thế nhưng, đằng sau những ly đồ uống thơm nồng là một quy trình chẩn đoán y học cổ truyền (Đông y) được thực hiện hoàn toàn bằng trí tuệ nhân tạo.
Trước khi nhận được một tách trà thảo mộc "thiết kế" riêng, khách hàng sẽ được đánh giá các chỉ số âm dương, khí huyết thông qua máy quét lưỡi tự động và thiết bị cảm biến bắt mạch.
Trong bối cảnh AI tạo sinh đang bùng nổ tại Trung Quốc từ sản xuất, giáo dục đến ô tô, công nghệ này cũng đang len lỏi vào Đông y, làm thay đổi hoàn toàn diện mạo của một ngành y học có tuổi đời hàng thế kỷ.
Hiện nay, AI không chỉ hỗ trợ chẩn đoán lâm sàng và kê đơn, mà robot còn có thể thực hiện châm cứu, trong khi các phòng thí nghiệm đang xây dựng những "trợ lý AI" để phục vụ nhu cầu tra cứu sức khỏe trực tuyến ngày càng tăng của người dân.
"Với công nghệ hiện đại, Đông y đang đứng trước cơ hội bứt phá trong việc điều trị bệnh và tìm ra những giải thích khoa học chính xác hơn," ông Chu Bân, Phó Giám đốc bộ phận Y học cổ truyền tại Bệnh viện Công lợi Phố Đông (Thượng Hải), chia sẻ với Rest of World . "Nếu tận dụng tốt công nghệ này, Đông y hoàn toàn có thể tạo ra tầm ảnh hưởng sâu rộng không kém gì Tây y."
Thu hẹp khoảng cách bằng công nghệ
Về mặt văn hóa, Đông y được xem là một phần di sản quốc gia của Trung Quốc. Các phương pháp trị liệu truyền thống này được sử dụng phổ biến tương đương với dược phẩm hiện đại, phục vụ hơn 1 tỷ người mỗi năm. Tuy nhiên, rào cản về khả năng tiếp cận và sự đồng nhất trong chất lượng vẫn là bài toán khó từ lâu.
"Trước đây, đây là những mảng cực kỳ khó nghiên cứu," ông Chu cho biết. "Giờ đây, nhờ dữ liệu lớn ( big data ) và các phương pháp hóa học tiên tiến, quy trình này đã có bước tiến vượt bậc." Điều này giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ cơ chế hoạt động của Đông y ở cấp độ phân tử và tế bào, cho phép đánh giá hiệu quả dược lý chính xác hơn.
Khi hàng triệu người dân Trung Quốc bắt đầu sử dụng các ứng dụng như DeepSeek hay AQ của Ant Group để giải đáp thắc mắc về sức khỏe, AI cũng được huy động để giúp tri thức Đông y trở nên dễ tiếp cận hơn. Một nhóm nghiên cứu tại Đại học Trung văn Hồng Kông đã trích xuất hơn 48.000 khái niệm từ hàng chục đầu sách kinh điển để xây dựng OpenTCM. Đây là hệ thống AI hỗ trợ sinh viên và giảng viên tra cứu thành phần, liên kết triệu chứng với phác đồ điều trị và trả lời các câu hỏi chẩn đoán.
Tại các cơ sở lâm sàng, công nghệ cũng đang dần thay thế con người trong một số công đoạn. Những hình ảnh đại diện AI ( AI avatars ) giờ đây có thể nhận diện triệu chứng và ghi chép hồ sơ bệnh án, trong khi các "robot kỹ thuật viên" đang thay thế con người thực hiện các bài xoa bóp, bấm huyệt.
Thậm chí, các thiết bị đeo thông minh đang đưa Đông y vào đời sống thường nhật của giới trẻ, kể cả ở nước ngoài. Dù châu Á vẫn là thị trường lớn nhất, nhưng Bắc Mỹ lại là khu vực có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất của Đông y. Trên mạng xã hội, các KOL/Influencer liên tục chia sẻ trải nghiệm trị liệu truyền thống. Tại triển lãm CES ở Las Vegas vừa qua, gian hàng của Link2Care – công ty sản xuất đồng hồ thông minh kết hợp chỉ số sinh trắc học với nguyên lý Đông y – luôn trong tình trạng đông nghẹt khách.
Tham vọng vươn tầm quốc tế
Trung Quốc hiện đã thành lập khoảng 30 trung tâm Đông y ở nước ngoài và ký kết thỏa thuận với hơn 40 chính phủ, tổ chức quốc tế. Điều này nằm trong chiến lược "Con đường Tơ lụa Y tế" (Health Silk Road) nhằm củng cố vị thế của Trung Quốc như một nhà cung cấp dịch vụ y tế toàn cầu. Kế hoạch của Chính phủ là đặt "tầm quan trọng ngang hàng giữa Đông và Tây y" và đưa Đông y ra thế giới.
Sự bùng nổ của các làn sóng văn hóa và đổi mới từ Trung Quốc – từ xe điện, thời trang nhanh đến mạng xã hội và điện ảnh – cũng tạo đà thuận lợi cho Đông y. Theo bà Lam Lai-Kwan, nghiên cứu sinh hậu tiến sĩ tại Đại học Trung văn Hồng Kông, AI giúp người dùng hiểu và tiếp cận Đông y dễ dàng hơn, đồng thời giúp các cơ sở y tế chuẩn hóa quy trình và tăng hiệu suất.
Tuy nhiên, AI không phải là "chiếc đũa thần". Đông y vốn dựa trên những khái niệm trừu tượng, khó định lượng và khó khớp với các khung khoa học hiện đại.
"Các văn bản Đông y cổ điển rất giàu kiến thức nhưng lại được viết bằng ngôn ngữ cổ súc tích, khó diễn giải," ông Jinglin He, nhà nghiên cứu chính của dự án OpenTCM, chia sẻ. Việc xây dựng một hệ thống AI yêu cầu phải chuẩn hóa những điểm mơ hồ đó, nhưng điều này lại mang đến rủi ro là làm đơn giản hóa quá mức bản chất của y học cổ truyền.
Bà Lam cũng nhấn mạnh: "Chẩn đoán Đông y dựa trên thông tin cụ thể theo ngữ cảnh, kết hợp giữa thể trạng, cảm xúc và lối sống của từng cá nhân. Những yếu tố này rất khó để AI thu thập và diễn giải một cách trọn vẹn mà không làm mất đi ý nghĩa lâm sàng sâu xa."
Chính vì vậy, vai trò kiểm soát của con người vẫn là yếu yếu tố then chốt. Đội ngũ OpenTCM khẳng định hệ thống này chỉ đóng vai trò hỗ trợ trong nghiên cứu, giáo dục hoặc sàng lọc ban đầu, chứ không thể thay thế phán đoán chuyên môn của bác sĩ.
Về phía người bệnh, sự hoài nghi vẫn hiện hữu. Bà Xinmin Han, một người thường xuyên khám Đông y tại Tô Châu, chia sẻ rằng dù đã thử chẩn đoán lưỡi qua AI, bà vẫn chưa thực sự tin tưởng. "Tôi vẫn thích gặp bác sĩ thật hơn – người có thể trực tiếp bắt mạch, nhìn sắc diện và đánh giá sức khỏe của tôi một cách toàn diện."
