Tìm hiểu từ cuốn Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam (Vũ Ngọc Phan, NXB Văn học, Hà Nội, 2017) và truyền thuyết, chúng tôi thấy một số câu sau đây phù hợp với việc học tập, sinh hoạt của học sinh trong năm Bính Ngọ 2026.
Hình ảnh con ngựa có nhiều trong thành ngữ, tục ngữ, ca dao và truyện dân gian
ảnh: Hoàng Sơn
1. "Ngựa hay có tật" và cách nhìn đa chiều về học sinh cá tính
Thành ngữ "Ngựa hay có tật" của dân gian có ý chỉ người tài thường có cá tính mạnh, đôi khi khác biệt, thậm chí "khó bảo". Trong môi trường học đường, không ít học sinh học tập tốt, ham sáng tạo nhưng lại hay bướng bỉnh, ít tuân theo khuôn mẫu. Nếu thầy cô và bạn bè chỉ nhìn các em bằng lăng kính kỷ luật cứng nhắc, rất dễ biến "ngựa hay" thành "ngựa hỏng". Giáo dục hiện đại đòi hỏi thầy cô biết phân biệt giữa cá tính và vi phạm, giữa sáng tạo và vô kỷ luật. Bài học từ thành ngữ này nhắc nhở nhà trường phải biết phát hiện và bồi dưỡng năng lực cá nhân, đồng thời giúp học sinh học cách điều chỉnh bản thân để sống hài hòa trong tập thể.
2. "Ngựa non háu đá" và bài học về tâm lý tuổi trẻ
Thành ngữ "ngựa non háu đá" thường được dùng để chỉ sự bồng bột, hiếu thắng, thiếu trải nghiệm của người trẻ. Đây cũng là đặc điểm tâm lý phổ biến của lứa tuổi học sinh dù giàu năng lượng, ham thể hiện, song cũng dễ nóng vội và đôi khi thiếu kiềm chế. Trong học tập và sinh hoạt học đường, câu "ngựa non háu đá" có thể biểu hiện ở nhiều hoàn cảnh như tranh cãi hơn thua bằng cảm tính, chủ quan trong thi cử, đánh giá quá cao bản thân hoặc coi thường lời khuyên của thầy cô, cha mẹ, bạn bè. Với thành ngữ này, học sinh cần hiểu rằng trưởng thành không phải là thắng người khác, mà là thắng chính mình. Không phải thể hiện bằng lời nói lớn, mà bằng kết quả học tập và hành vi có trách nhiệm.
Con ngựa là hình ảnh quen thuộc trong đời sống và văn hóa dân gian Việt Nam
ảnh: Hữu Tú
3. "Ngựa quen đường cũ" và bài học về thói quen học tập
Dân gian có câu "Ngựa quen đường cũ". Con ngựa đã đi quen lối nào thì rất khó đổi hướng; con người cũng vậy, đã hình thành thói quen thì không dễ thay đổi trong ngày một ngày hai. Trong học tập cũng vậy, học sinh rất dễ "quen đường cũ", như quen học đối phó, quen chép bài, học vẹt, quen trì hoãn, nước đến chân mới nhảy... Những thói quen ấy nếu không được uốn nắn sớm sẽ trở thành lực cản lớn đối với sự tiến bộ. Học sinh hiểu "ngựa quen đường cũ" không phải để bi quan, mà để các em ý thức sớm việc tạo cho mình những "con đường mới" trong học tập, khi còn đủ thời gian và cơ hội để thay đổi.
4. "Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ" – bài học về tinh thần tập thể
Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, hiếm có câu nào giàu tính nhân văn như câu "Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ". Hình ảnh ấy phản ánh tinh thần cộng đồng, sự sẻ chia và trách nhiệm chung. Đối với học sinh, đây là bài học quan trọng về tình bạn, tinh thần lớp học và văn hóa ứng xử trong nhà trường. Khi một bạn gặp khó khăn trong học tập hay tâm lý, thái độ thờ ơ, chế giễu hay cô lập sẽ khiến "con ngựa đau" gục ngã nhanh hơn. Ngược lại, sự cảm thông, hỗ trợ kịp thời sẽ tạo nên một môi trường học đường an toàn, nhân ái. Giáo dục tinh thần "cả tàu bỏ cỏ" chính là nền tảng để xây dựng trường học hạnh phúc – chủ tương xây dựng nhà trường hiện nay.
Con ngựa trong văn hóa Việt Nam là hình ảnh gần gũi, giàu ý nghĩa
ảnh: Hoàng Lê
5. Ngựa sắt Thánh Gióng và lý tưởng vươn lên vì điều lớn lao
Trong truyền thuyết Thánh Gióng, con ngựa sắt phun lửa không chỉ là phương tiện chiến đấu mà còn là biểu tượng cho sức mạnh tinh thần dân tộc, cho khát vọng vươn lên bảo vệ đất nước. Đặt trong giáo dục hôm nay, hình tượng ấy gợi nhắc học sinh rằng học không chỉ để thi cử, không chỉ để có bằng cấp, mà để trở thành người có ích, có năng lực cống hiến cho cộng đồng và đất nước. Khi học sinh có lý tưởng, việc học sẽ không còn là gánh nặng, mà trở thành hành trình tự rèn luyện và trưởng thành.
Con ngựa trong văn hóa Việt Nam là hình ảnh gần gũi, giàu ý nghĩa. Từ những câu tục ngữ giản dị đến truyền thuyết anh hùng, con ngựa đã trở thành "người thầy thầm lặng" dạy học sinh cách sống, cách học và cách làm người, chạm đến chiều sâu giáo dục nhân cách cho học sinh.
