NSND Trần Phương sinh năm 1930 tại Thái Nguyên, là một trong những huyền thoại của điện ảnh nước nhà. Ông được khán giả yêu mến và coi là người đàn ông đẹp nhất của điện ảnh Việt Nam một thời bởi vẻ đẹp nam tính và giàu chất trí tuệ.
Không chỉ là diễn viên nổi danh, NSND Trần Phương còn lấn sân làm đạo diễn. Một số tác phẩm nổi tiếng của NSND Trần Phương có thể kể đến như Tội lỗi cuối cùng, Vợ chồng A Phủ, Dưới chân núi trắng, Hy vọng cuối cùng, Tiền tuyến gọi.
NSND Trần Phương là một trong những huyền thoại của điện ảnh nước nhà
Trước khi gắn bó với nghệ thuật thứ 7, cuộc đời ông trải qua nhiều ngã rẽ. Năm 16 tuổi, Trần Phương rời trường tham gia kháng chiến chống Pháp, học nghề thợ tiện và phục vụ trong xưởng quân giới của Giáo sư Trần Đại Nghĩa.
Năm 1947, ông cùng đơn vị chuyển lên Bắc Kạn. Đến năm 1952, trong một lần thử đạn, ông không may bị thương, mất một ngón tay và được chuyển về làm công tác hậu cần tại Trường Văn nghệ nhân dân Liên khu Việt Bắc.
Chính tại môi trường đặc biệt này, Trần Phương có cơ hội tiếp xúc với nhiều tên tuổi lớn của văn đàn và sân khấu Việt Nam như Tố Hữu, Nguyễn Huy Tưởng, Thế Lữ, Nguyên Hồng, Tô Hoài, Nguyễn Tuân… Từ đây, mối duyên với nghệ thuật bắt đầu nảy nở.
Ban đầu, ông học chèo và từng theo đoàn sang Trung Quốc biểu diễn vào năm 1955. Sau đó, dưới sự định hướng của đạo diễn Phạm Văn Khoa, Trần Phương bén duyên với điện ảnh khi được tiếp cận các bộ phim Nga và Trung Quốc - nền điện ảnh có ảnh hưởng lớn thời bấy giờ.
Thuộc thế hệ đầu tiên của điện ảnh cách mạng Việt Nam, NSND Trần Phương cùng nhiều đồng nghiệp đi lên từ sân khấu. Những kiến thức diễn xuất chèo do Thế Lữ truyền dạy giúp ông xây dựng lối diễn chân thật, giàu nội tâm khi bước lên màn ảnh. Sau vai diễn đầu tay trong Chung một dòng sông, tên tuổi Trần Phương thực sự tỏa sáng với vai A Phủ trong bộ phim kinh điển Vợ chồng A Phủ.
Để hóa thân trọn vẹn cho vai diễn này, Trần Phương dành ba tháng sống thực tế tại Tây Bắc, sinh hoạt như người Mông, học tiếng Mông, làm nương rẫy, cưỡi ngựa không cần yên… Quan niệm “sống cùng nhân vật ngoài đời thực” trở thành kim chỉ nam trong suốt sự nghiệp của ông, giúp mỗi vai diễn đều mang hơi thở đời sống, không giả dối hay lên gân.
Sau A Phủ, Trần Phương tiếp tục ghi dấu ấn qua hàng loạt vai diễn: Khoa trong Chị Tư Hậu (1963), Khiêm trong Tiền tuyến gọi (1969), Sơn trong Biển gọi (1970)… Ông thường xuyên đóng cặp cùng những ngôi sao nữ đình đám thời bấy giờ như NSND Trà Giang, Tuệ Minh. Vẻ ngoài phong độ, ánh mắt sâu và khí chất nam tính giúp Trần Phương trở thành hình mẫu “soái ca” hiếm hoi của màn ảnh Việt giai đoạn đầu, từ đó gắn liền với danh xưng “người đàn ông đẹp nhất màn ảnh”.
Không dừng lại ở diễn xuất, NSND Trần Phương còn ghi dấu ấn sâu đậm khi chuyển sang làm đạo diễn. Ông từng làm phó đạo diễn cho NSND Trần Vũ trong Chuyến xe bão táp và Những người đã gặp , trước khi ra mắt phim đầu tay Mưa rơi trên thành phố (1978) . Sau đó là hàng loạt tác phẩm tạo dấu ấn như Dưới chân núi trắng, Tội lỗi cuối cùng, Đứng trước biển, Dòng sông hoa trắng, Hy vọng cuối cùng, Vụ án hồ Con Rùa, SBC, Thủ môn từ trên trời rơi xuống…
Trong số này, Tội lỗi cuối cùng từng tạo nên “cơn sốt” phòng vé trên cả nước. Bộ phim giúp NSND Trần Phương giành Bông sen bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ V, đồng thời đưa diễn viên Phương Thanh đến giải Nữ diễn viên xuất sắc nhất. Đáng chú ý, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn còn tham gia diễn xuất và sáng tác ca khúc cho bộ phim.
NSND Trần Phương qua đời vào năm 2020
Ở ngoài đời, NSND Trần Phương được đồng nghiệp yêu mến. Nhiều người kể rằng, mỗi khi có thù lao, ông thường gửi về Bắc để chia sẻ khó khăn với anh em Hãng phim truyện Việt Nam. Ngay cả khi ngoài 70 tuổi, ông vẫn miệt mài trên phim trường.
Hai bộ phim nhựa 35mm cuối cùng ông thực hiện là Đêm Bến Tre và Khi người ta yêu nhau. Hình ảnh người đạo diễn tóc bạc, phong độ, làm việc đến 2–3 giờ sáng trên trường quay trở thành minh chứng rõ nét cho tình yêu nghề bền bỉ.
Năm 2001, NSND Trần Phương được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân. Năm 2007, ông tiếp tục được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật cho các tác phẩm Hy vọng cuối cùng, Tội lỗi cuối cùng, Dòng sông hoa trắng. Ngày 26/8/2020, NSND Trần Phương qua đời ở tuổi 91.
Diễn xuất của NSND Trần Phương trong phim "Vợ chồng A Phủ".
