"Nguy hiểm nhất của Nipah không ở tốc độ lây lan mà là tử vong cao"

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ngày 7/2 xác nhận ca tử vong đầu tiên trong đợt bùng phát dịch mới đây là một phụ nữ 40 tuổi ở miền Bắc Bangladesh. Bệnh nhân qua đời chỉ sau một tuần xuất hiện triệu chứng sốt cao, co giật do uống mật chà là tươi nhiễm virus.

Ngay khi tiếp nhận thông tin về diễn biến dịch bệnh trong khu vực, đoàn công tác Bộ Y tế do PGS.TS Trần Như Dương, Phó Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương dẫn đầu, đã trực tiếp kiểm tra quy trình kiểm dịch tại các cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị (Lạng Sơn) và Móng Cái (Quảng Ninh). Dù Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh Nipah nào, ngành y tế yêu cầu các đơn vị cửa khẩu siết chặt giám sát, phát hiện sớm và xử lý ngay các ca bệnh truyền nhiễm có nguy cơ xâm nhập qua biên giới.

PGS.TS Đỗ Duy Cường, Viện trưởng Viện Y học Nhiệt đới (Bệnh viện Bạch Mai), nhận định mối nguy lớn nhất của Nipah không nằm ở tốc độ lây lan mà là tỷ lệ tử vong rất cao. Cứ hai người mắc bệnh sẽ có một người không qua khỏi, tỷ lệ tử vong dao động 40-75%, cao hơn nhiều so với các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm khác như dịch hạch, tả, Covid-19 hay viêm màng não do não mô cầu. Dù hệ số lây nhiễm (R0) hiện ghi nhận ở mức thấp (0,3-0,7) và khó gây đại dịch như Covid-19, virus này vẫn là thực thể sinh học có khả năng biến đổi khó lường, đe dọa trực tiếp an ninh y tế toàn cầu.

Thách thức lớn hiện nay nằm ở việc y học thế giới chưa tìm ra vaccine phòng ngừa hay thuốc điều trị đặc hiệu cho cả người và động vật. Các bác sĩ hiện chỉ có thể hồi sức tích cực, hỗ trợ đa cơ quan và giải quyết triệu chứng cho bệnh nhân. Nipah được giới chuyên môn xếp vào nhóm tác nhân dịch bệnh nguy hiểm nhóm A do diễn biến lâm sàng phức tạp, khó nhận diện. Các triệu chứng ban đầu như sốt, đau cơ, ho, nôn ói thường không điển hình, dễ nhầm lẫn với cúm. Nhiều trường hợp bệnh chuyển biến rất nhanh sang viêm não - màng não, gây rối loạn ý thức, hôn mê và để lại di chứng nặng nề. Thời gian ủ bệnh trung bình 14 ngày càng làm tăng nguy cơ virus lây lan âm thầm trong cộng đồng trước khi được phát hiện.

Cơ chế lây truyền đa tầng của Nipah cũng đặt ra bài toán khó cho công tác kiểm soát. Virus lây từ vật chủ tự nhiên là dơi ăn quả sang lợn, thực phẩm, rồi truyền sang người qua tiếp xúc hoặc ăn uống. Nguy hiểm hơn, mầm bệnh có thể lây trực tiếp từ người sang người qua đường hô hấp và dịch tiết cơ thể. Ông Cường cảnh báo nhân viên y tế là nhóm đối tượng rủi ro cao nhất; nếu thiếu hệ thống bảo hộ và quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt, chính lực lượng tuyến đầu sẽ trở thành nạn nhân. Việc kiểm soát Nipah do đó không chỉ thuộc trách nhiệm ngành y tế mà cần sự phối hợp liên ngành thú y, môi trường và nông lâm nghiệp.

Nipah không phải là cái tên mới, virus này từng gây đợt bùng phát lớn tại Malaysia và Singapore năm 1999 khiến 105 người tử vong. Suốt gần 30 năm qua, bệnh liên tục tái bùng phát định kỳ tại Bangladesh và Ấn Độ. Trước tình hình hiện tại, chuyên gia khuyến cáo người dân cần cảnh giác khoa học, không hoang mang. Biện pháp phòng ngừa thiết thực nhất là ăn chín, uống sôi, tuyệt đối không tiêu thụ động vật hoang dã hoặc trái cây có dấu hiệu bị dơi, chim gặm nhấm. Người dân cần tránh uống các loại nhựa cây tươi như thốt nốt, chà là, dừa chưa qua chế biến nhiệt; đồng thời chủ động cách ly, khai báo y tế khi có triệu chứng nghi ngờ sau khi tiếp xúc với động vật hoặc vùng dịch.