Quỹ lớp, quỹ trường: Tự nguyện hay "tự nguyện bắt buộc"?

Quy định: "Không được mang tính ép buộc''

Thực chất, theo quy định pháp luật Việt Nam, không tồn tại khái niệm chính thức nào gọi là quỹ lớp, quỹ trường. Vậy ranh giới giữa vận động hợp pháp và lạm thu nằm ở đâu?

Theo Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT ngày 22.11.2011 ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh (CMHS), Ban đại diện hoạt động theo nguyên tắc đồng thuận. Kinh phí hoạt động được hình thành từ sự ủng hộ, đóng góp tự nguyện của CMHS và được sử dụng cho các hoạt động của ban. Việc thu, chi không được mang tính ép buộc.

Bên cạnh đó, Thông tư 16/2018/TT-BGDĐT ngày 3.8.2018 về tài trợ cho cơ sở giáo dục quy định rõ, việc tài trợ phải bảo đảm tự nguyện, công khai, minh bạch; không được quy định mức đóng góp bình quân hoặc lợi dụng danh nghĩa tài trợ để ép buộc phụ huynh đóng góp.

Thông tư 16/2018/TT-BGDĐT quy định việc vận động, tiếp nhận tài trợ trong cơ sở giáo dục phải bảo đảm nguyên tắc tự nguyện, không ép buộc; không được quy định mức tài trợ tối thiểu hoặc bình quân và không được lợi dụng danh nghĩa tài trợ để gây sức ép đối với người học hoặc CMHS. Kế hoạch vận động và sử dụng tài trợ phải được xây dựng trước, công khai và thực hiện minh bạch theo quy định.

ảnh: B.T

Trong quản lý nhà trường, hiệu trưởng là người đứng đầu, chịu trách nhiệm tổ chức và giám sát hoạt động thu – chi. Tùy tính chất và mức độ vi phạm, người đứng đầu có thể bị xem xét trách nhiệm pháp lý nếu để xảy ra các khoản thu trái quy định. Trường hợp có hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tiền, cá nhân vi phạm có thể bị xử lý hình sự theo điều 355 bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Khoản 4 điều 10 Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT quy định Ban đại diện CMHS không được quyên góp các khoản chi thuộc trách nhiệm của nhà trường hoặc cơ quan quản lý giáo dục, bao gồm: các khoản không bảo đảm nguyên tắc tự nguyện; chi cho bảo vệ cơ sở vật chất, an ninh trường học; trông giữ phương tiện của học sinh; vệ sinh lớp học, vệ sinh trường; khen thưởng cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên; mua sắm thiết bị dạy học; sửa chữa, xây dựng các công trình của nhà trường.

Thực tế: Các khoản thu bị cấm vẫn thực hiện dưới danh nghĩa "tự nguyện"

Tuy nhiên trong thực tiễn đã có phản ánh về việc một số khoản thu bị cấm vẫn được đưa ra dưới danh nghĩa "tự nguyện" thông qua biên bản họp phụ huynh, làm phát sinh nhiều ý kiến trái chiều về việc tuân thủ đúng quy định pháp luật.

Một số phản ánh cho thấy có tình trạng công khai danh sách phụ huynh chưa đóng góp, tạo áp lực tâm lý và làm phát sinh lo ngại về nguy cơ con em bị đối xử khác biệt. Việc viện dẫn ý kiến "đa số" trong họp phụ huynh để gây sức ép đóng góp là không phù hợp với nguyên tắc đồng thuận và tự nguyện mà pháp luật giáo dục quy định. Pháp luật không cho phép gắn việc đóng góp tài chính với quyền học tập của học sinh.

Theo Thông tư 16/2018/TT-BGDĐT, việc vận động tài trợ hợp pháp phải được xây dựng thành kế hoạch, công khai, bảo đảm tự nguyện, không áp đặt mức đóng góp bình quân; thu – chi phải minh bạch, có chứng từ hợp lệ và sử dụng đúng mục đích giáo dục. Ngược lại, các hành vi lạm thu núp bóng "xã hội hóa", ép buộc đóng góp hoặc phân biệt đối xử với học sinh có thể bị xử phạt hành chính; trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Thực tế ở một số địa phương như TP.HCM, Sở GD-ĐT đã nhiều lần nhắc nhở các trường không ban hành quỹ lớp, quỹ phụ huynh trái quy định và khẳng định phụ huynh có quyền từ chối các khoản đóng góp bắt buộc. Các văn bản chỉ đạo này yêu cầu các trường chỉ thu các khoản theo đúng chính sách hiện hành và không đặt thêm những khoản ngoài quy định.

Khi cho rằng nhà trường thu sai, phụ huynh có thể gửi kiến nghị bằng văn bản đến Ban giám hiệu hoặc Ban đại diện CMHS và yêu cầu công khai thu – chi. Nếu nội bộ không được giải quyết, phụ huynh có quyền nộp đơn khiếu nại.

Tự nguyện: Không nên kêu gọi đóng góp bình quân

Thực tiễn tại một số trường công lập cho thấy, nếu nhà trường thực hiện đúng quy định tài chính và quản lý ngân sách hiệu quả, hoạt động dạy và học vẫn có thể được bảo đảm mà không phụ thuộc vào các khoản quỹ phụ huynh. Điều này cho thấy quỹ lớp không phải là yếu tố bắt buộc trong tổ chức hoạt động giáo dục.

Nhiều phụ huynh kiến nghị cần quy định rõ ràng hơn các khoản được thu, công khai kênh tiếp nhận phản ánh và tăng cường vai trò giám sát của cơ quan quản lý. Phụ huynh sẵn sàng đồng hành khi các khoản thu – chi minh bạch và đặt lợi ích của học sinh lên hàng đầu. Theo ý kiến từ những người từng tham gia Ban đại diện CMHS, nếu đã là tự nguyện thì không nên kêu gọi đóng góp bình quân; việc sử dụng các khoản đóng góp phải tuân thủ đúng quy định, không chi cho giáo viên hoặc cho các hạng mục thuộc trách nhiệm của nhà trường. Bài học đặt ra là cần phân biệt rõ giữa vận động hợp pháp và lạm thu trá hình, tránh để "tự nguyện" bị biến thành "tự nguyện bắt buộc".

Có lẽ không gì trớ trêu hơn khi hai chữ "tự nguyện" được đặt cạnh chữ "bắt buộc". Đây không đơn thuần là vấn đề ngôn ngữ, mà là sự méo mó nghiêm trọng của một nguyên tắc pháp luật. Khi tự nguyện không còn là tự nguyện, khi phụ huynh phải đóng góp vì sợ con bị phân biệt, chúng ta đang tự tay phá hủy niềm tin vào hệ thống giáo dục công.

Ranh giới giữa vận động hợp pháp và lạm thu không phải mờ nhạt. Nó rõ ràng như pháp luật đã ghi: tự nguyện là được quyền nói không mà không bị trừng phạt dưới bất kỳ hình thức nào. Công khai là phải có biên lai, có chứng từ, có báo cáo chi tiết từng đồng.

Đã đến lúc chúng ta ngừng chấp nhận những lời biện hộ kiểu "để trường có điều kiện tốt hơn", "để con có môi trường học tập hiện đại", khi những lý do ấy được dùng để biện minh cho việc thu tiền trái luật. Và quan trọng nhất, đã đến lúc mỗi phụ huynh hiểu rằng việc lên tiếng phản đối lạm thu không phải là làm khó nhà trường, mà chính là bảo vệ quyền lợi của con em mình và của hàng triệu học sinh khác.

Quỹ lớp, quỹ trường - hai cái tên không tồn tại trong luật pháp nhưng tồn tại rành rành trong đời sống. Đó là kẽ hở mà chúng ta cần lấp, không phải bằng thêm những quy định mới, mà bằng việc thực thi nghiêm những quy định đã có.