“Báu vật” hiếm gặp
Lúc nhỏ, nhà anh Hồ Phạm Thanh Duy (SN 1985, TPHCM) gần lò gốm. Anh thường sang chơi và được thợ cho làm thử chén ăn cơm bằng gốm.
Trải nghiệm ấy khiến anh có niềm đam mê với đồ gốm. Lớn lên, anh Duy yêu thích, tìm hiểu, sưu tầm hiện vật liên quan đến văn hóa Nam Bộ. Trong đó, anh đặc biệt thích sưu tập gốm Lái Thiêu được các lò gốm một thời vang bóng sản xuất.
Các hiện vật gốm anh Duy sưu tầm không chỉ có giá trị mỹ thuật mà còn mang ý nghĩa văn hóa, lịch sử. Trong số đó, nổi bật là chiếc nồi lẩu cù lao và lư hương bằng gốm tráng men hiếm gặp.
Nồi lẩu cù lao là vật dụng quen thuộc trong văn hóa ẩm thực đặc trưng của miền Tây Nam Bộ. Vật dụng này có thiết kế đặc trưng với một ống đốt than rỗng ở giữa nồi, giúp giữ nước lẩu luôn nóng. Xung quanh ống đốt than là các ngăn chứa nước dùng và nguyên liệu món ăn.
Anh Duy chia sẻ: “Chiếc nồi lẩu cù lao tôi đang sở hữu được lò gốm Lâm Đào Xương, một trong những lò gốm nổi tiếng nhất thuộc dòng gốm Lái Thiêu sản xuất. Trước đây, vật dụng này rất phổ biến.
Sau này do nhược điểm ống than dễ nứt, vỡ nên lò gốm này không sản xuất nữa. Theo thời gian, nồi lẩu cù lao bằng gốm trở nên rất hiếm.
Hiện, vật dụng này chỉ tồn tại trong một số nhà sưu tầm lớn và tại Bảo tàng Lịch sử TPHCM, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ.
Chiếc nồi lẩu cù lao bằng gốm của tôi có màu men trắng, xung quanh, trên nắp trang trí nhiều họa tiết củ cải, đầu cá bông lau… bằng men xanh. Vật này được tôi đấu giá từ Pháp mang về”.
Anh Duy cũng dành 2 năm để thuyết phục một nhà sưu tầm khác nhượng lại bộ lư bằng gốm xưa cực hiếm. Bộ sản phẩm gồm một chiếc lư, cặp chân đèn bằng gốm men trắng có độ hoàn thiện cao.
Chân, thân lư được đắp nổi, vẽ họa tiết hình rồng, nghê, hổ phù, sơn thủy, vân mây... tinh xảo bằng màu men xanh đẹp mắt. Đỉnh lư tạo hình con nghê sống động.
Đi kèm với chiếc lư là cặp chân đèn cùng chất liệu, màu men. Thân, đế cặp chân đèn vẽ trang trí họa tiết hoa sen, cúc, sơn thủy bằng men xanh.
Không bán với bất kỳ giá nào
Tương tự chiếc nồi lẩu cù lao bằng gốm, bộ lư gốm xưa của anh Duy cũng thuộc hàng hiếm gặp, giá trị cao. Bởi đây là sản phẩm được người xưa làm thủ công, vẽ tay với độ thẩm mỹ cao.
Ngoài ra, việc chế tác loại vật dụng này bằng gốm đòi hỏi kỹ thuật cao vì dễ vỡ, khó tạo hình. Do đó, lư gốm thường ít được sản xuất đại trà mà chỉ được chế tác với số lượng ít, theo đơn đặt hàng của những gia đình giàu có thời xưa. Việc này khiến lư gốm trở nên khan hiếm, được giới sưu tầm săn lùng.
Anh Duy kể: “Không chỉ người chơi gốm cổ trong nước, nhiều khách nước ngoài cũng liên hệ hỏi mua bộ lư với giá cao.
Trước đó, một đại diện của quỹ đầu tư nước ngoài đến tham quan và có nhã ý muốn mang bộ lư này về nước làm kỷ niệm với mức giá trên 30.000USD (hơn 780 triệu đồng), nhưng tôi đã từ chối.
Tôi sẽ không bán với bất cứ giá nào. Bởi, tôi sẽ đặt chúng trên bàn thờ gia tiên để thờ cúng ông bà, cha mẹ sau này. Ngoài ra, chúng còn lưu giữ những nét văn hóa, lịch sử của Nam Bộ mà tôi yêu thích”.
Nhà nghiên cứu Hồ Hoàng Tuấn, Hội Cổ vật TPHCM cho biết, các sản phẩm trên xuất hiện khoảng những năm 1930, 1940.
Thời điểm này ở Nam Bộ xuất hiện những gia đình giàu có, có nhu cầu sử dụng các vật dụng bằng gốm chất lượng cao. Do đó, các thợ gốm từ Trung Quốc di dân sang Việt Nam bắt đầu sản xuất các sản phẩm gốm phục vụ thị trường.
Một trong những sản phẩm như vậy là nồi lẩu cù lao. Vật này được sản xuất để phục vụ nhu cầu ẩm thực của người dân Nam Bộ xưa.
Người tiêu dùng thời điểm này ngoài nhu cầu sử dụng còn có nhu cầu thưởng lãm nghệ thuật trên gốm. Vì vậy chúng thường được người chế tác trang trí các họa tiết sơn thủy, tuồng tích văn hóa, lời hay ý đẹp…
Ông Tuấn chia sẻ: “Bộ lư và hai chân đèn bằng gốm thường chỉ được các gia đình phú hào, giàu có Sài Gòn xưa đặt hàng riêng. Sản phẩm này cũng chỉ được một số lò gốm nổi tiếng tại Sài Gòn xưa chế tác.
So với chất liệu đồng, lư, chân đèn bằng gốm khó chế tác, tỉ lệ thất bại rất cao nên rất hiếm. Sản phẩm này còn được tráng men, vẽ trang trí với trình độ mỹ thuật cao khiến chúng càng có giá trị sưu tầm.
Hiện nay, ngoài giá trị kinh tế, các sản phẩm này còn mang ý nghĩa văn hóa thậm chí được xem là vật chứng lịch sử hình thành, phát triển của vùng đất Nam Bộ xưa, giúp chúng ta hiểu hơn về đời sống, xã hội, kinh tế của người dân nơi đây”.
