Con đường tất yếu để Việt Nam thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 cũng đặt ra không ít thách thức về vốn, công nghệ và thể chế.
Chuyển đổi toàn diện để giảm phát thải
Nhìn Nhà máy điện khí LNG Nhơn Trạch 3 và 4 đi vào hoạt động, ông Nguyễn Duy Giang, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam (PV Power) không giấu được niềm tự hào. Nhà máy với tổng mức đầu tư khoảng 1,4 tỷ USD đã chính thức vận hành thương mại sau hơn ba năm triển khai.
Đây là công trình trọng điểm quốc gia được Chính phủ phê duyệt từ đầu năm 2019, đồng thời là nhà máy điện khí LNG (Khí thiên nhiên hóa lỏng) đầu tiên tại Việt Nam. Dự án đánh dấu bước chuyển dịch năng lượng quan trọng, hiện thực hóa cam kết của Thủ tướng Chính phủ tại COP26 năm 2021 và mở ra giai đoạn “trung chuyển” bằng LNG trong quá trình tiến tới năng lượng xanh, năng lượng sạch và mục tiêu phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050.
Điện khí LNG được xem là giải pháp quan trọng để Việt Nam từng bước thay thế điện than, giảm phát thải trong khi vẫn bảo đảm an ninh năng lượng. Hiện nay, tổng công suất điện LNG trong quy hoạch của Việt Nam vào khoảng hơn 22.000 MW, tập trung chủ yếu tại PV Power, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Petrovietnam và các nhà đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, đến thời điểm này, mới chỉ có PV Power, nhờ cơ chế thu xếp vốn riêng, triển khai thành công dự án Nhơn Trạch 3 và 4.
Không chỉ lĩnh vực năng lượng, nhiều ngành công nghiệp vốn bị coi là “điểm nóng” về ô nhiễm môi trường cũng đang nỗ lực chuyển đổi theo hướng xanh và bền vững hơn. Kinh tế tuần hoàn được xem là một trong những giải pháp then chốt.
Tập đoàn Hòa Phát - doanh nghiệp thép hàng đầu Việt Nam – cũng đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ xanh và mô hình kinh tế tuần hoàn trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Tại Nhà máy Ống thép Hòa Phát Long An, hệ thống điện mặt trời áp mái giai đoạn 1, vận hành từ tháng 1/2025, đã tạo ra hơn 2,5 triệu kWh điện trong 11 tháng đầu năm, giúp nhà máy tự chủ gần 40% nhu cầu điện sản xuất. Ước tính con số này sẽ tăng lên, đáp ứng gần 50% nhu cầu điện cho hoạt động sản xuất.
Song song với đó, Hòa Phát cũng bắt đầu triển khai điện mặt trời áp mái tại Khu liên hợp sản xuất gang thép Dung Quất từ giữa tháng 11/2025. Giai đoạn 1 có công suất khoảng 6,5 triệu kWh, giai đoạn 2 mở rộng lên 30 triệu kWh và dự kiến hoàn thành cả hai giai đoạn vào tháng 6/2026. Hệ thống này không chỉ tận dụng tối đa nguồn năng lượng tự nhiên mà còn góp phần giảm phát thải và nâng cao hiệu quả vận hành. Hiện nay, Hòa Phát đã tự chủ khoảng 90% điện sản xuất tại Khu Liên hợp gang thép thông qua nhiều giải pháp như thu hồi nhiệt dư, dập cốc khô thân thiện với môi trường, ứng dụng công nghệ đúc – cán liên tục…
Ông Nguyễn Việt Thắng, Tổng Giám đốc Tập đoàn Hòa Phát chia sẻ: Về phát triển xanh, có thể chia thành hai nội dung chính, trong đó trọng tâm đầu tiên là yếu tố môi trường. Thực tế, các nhà máy sản xuất của Hòa Phát đã đầu tư rất lớn cho lĩnh vực này. Thông thường, trong tổng mức đầu tư của một dự án, tỷ trọng dành cho các hạng mục bảo vệ môi trường chiếm trên 30%.
Ngành thép hiện là một trong những ngành có mức phát thải CO₂ cao nhất trong lĩnh vực công nghiệp. Khi chuyển sang sản xuất thép xanh, trên thế giới đã xuất hiện một số công nghệ chuyển đổi, tuy nhiên chi phí đầu tư rất lớn. Hiện nay, sản lượng thép toàn cầu vào khoảng 1,8 tỷ tấn mỗi năm. Nếu chuyển đổi toàn bộ các dự án hiện hữu, chi phí đầu tư có thể lên tới khoảng 1 tỷ USD cho mỗi 1 triệu tấn công suất thép, một con số khổng lồ đối với bất kỳ nền kinh tế nào.
“Bên cạnh đó, với các công nghệ tương đối “xanh” đang được áp dụng hiện nay, chi phí sản xuất thép xanh cao hơn khoảng 40% so với giá thành thép truyền thống. Vì vậy, quá trình chuyển đổi xanh buộc phải có lộ trình công nghệ và lộ trình giảm giá thành phù hợp”, lãnh đạo Hòa Phát chia sẻ. Do đó, Hòa Phát lựa chọn triển khai chuyển đổi theo lộ trình ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị), bám sát định hướng và lộ trình giảm phát thải của Nhà nước. Từ nay đến năm 2050, doanh nghiệp sẽ từng bước đầu tư, từng bước cắt giảm phát thải.
Không nằm ngoài xu thế chung, các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam cũng đang đẩy mạnh chuyển đổi xanh. Tập đoàn SCG (Thái Lan) và các công ty thành viên đang xây dựng một hệ sinh thái giải pháp xanh bắt đầu từ chính hoạt động sản xuất. SCG đã đầu tư hơn 200 triệu USD để tái định nghĩa “quy trình xanh”, từ việc tiên phong vận hành hệ thống xử lý khí thải SO₂ trong ngành gạch men, tối ưu hóa sử dụng tro bay và xỉ trong sản xuất xi măng, chuyển đổi sang nhiên liệu thay thế như biomass và RDF, đến lắp đặt 40 MW điện mặt trời áp mái và vận hành hệ thống thu hồi nhiệt thải. Riêng trong năm 2024, ba công ty thành viên đã giảm được khoảng 305.000 tấn CO₂, tương đương với việc trồng mới khoảng 14 triệu cây xanh hoặc 20ha rừng.
Nhiều thách thức
Theo các chuyên gia, kinh tế tuần hoàn được xác định là một trong những động lực quan trọng của chuyển đổi xanh trong kỷ nguyên số, gắn chặt với phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi xanh vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Ngay trong lĩnh vực năng lượng, dù đã đưa nhà máy điện khí LNG đầu tiên về đích, PV Power vẫn đang đứng trước nhiều áp lực. Ông Nguyễn Duy Giang cho hay: từ nay đến năm 2030, Việt Nam cần ít nhất 7 - 8 dự án LNG đi vào vận hành. Song với cơ chế hiện nay và tình trạng khan hiếm thiết bị trên thị trường thế giới, việc triển khai các dự án đúng tiến độ là thách thức rất lớn.
Bên cạnh đó, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhận định, dù xu hướng “xanh hóa” sản xuất và tiêu dùng đang lan tỏa mạnh mẽ, quá trình chuyển đổi xanh ở Việt Nam vẫn còn nhiều rào cản, từ thói quen sản xuất cũ, tỷ lệ áp dụng tiêu chuẩn bền vững thấp đến cơ cấu đầu tư xanh chưa cân đối. Để thúc đẩy mạnh mẽ hơn tiến trình này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định các đột phá chiến lược, trong đó trọng tâm là hoàn thiện thể chế, tháo gỡ rào cản hành chính, tạo hành lang pháp lý cho các thị trường mới như thị trường carbon và tín chỉ đa dạng sinh học, coi chi cho môi trường và chuyển đổi xanh là đầu tư cho phát triển dài hạn.
Khi tham dự phiên toàn thể cấp cao Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2025, triển vọng 2026, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh: trên cơ sở xác định rõ xu thế tất yếu, không thể đảo ngược của chuyển đổi xanh trong kỷ nguyên số, Việt Nam xác định rõ “chuyển đổi kép: xanh hóa và số hoá” là yêu cầu khách quan, là lựa chọn chiến lược, là ưu tiên hàng đầu; vừa là nền tảng, vừa tạo động lực thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững.
Thủ tướng chia sẻ, nông nghiệp đã giúp Việt Nam thoát đói nghèo sau cuộc chiến tranh tàn khốc; công nghiệp đã giúp Việt Nam có thu nhập trung bình cao và thời gian tới, Việt Nam xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh sẽ đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững, trở thành nước phát triển có thu nhập cao.
Nông nghiệp đã giúp Việt Nam thoát đói nghèo sau cuộc chiến tranh tàn khốc; công nghiệp đã giúp Việt Nam có thu nhập trung bình cao. Thời gian tới, Việt Nam xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh sẽ đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững, trở thành nước phát triển có thu nhập cao.
Bạch Hân – Lương Bằng
