Nhắc đến tháng 12, nhiều người phải phân biệt rõ là tháng 12 Dương lịch hay tháng 12 Âm lịch. Tuy nhiên, nếu nói “tháng Chạp”, hầu như ai cũng hiểu ngay đó là tháng cuối cùng của năm Âm lịch. Trong đời sống văn hóa người Việt, tháng Chạp không chỉ đơn thuần là một mốc thời gian, mà còn là giai đoạn đặc biệt, khi năm cũ dần khép lại, Tết Nguyên đán đã cận kề.
Tháng Chạp đến cũng đồng nghĩa chỉ còn mấy tuần ngắn ngủi nữa là bước sang năm mới. Đây là quãng thời gian mọi người tất bật hoàn tất công việc, dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị lễ lạt, hướng về tổ tiên và mong cầu một khởi đầu tốt đẹp.
Tháng Chạp là gì?
Về mặt ngôn ngữ, “tháng Chạp” thực chất là cách gọi Việt hóa của từ “Lạp nguyệt”, tên gọi tháng cuối cùng trong năm âm lịch theo tiếng Hán. Chữ “chạp” là biến âm của chữ “lạp”.
Theo văn hóa Trung Hoa cổ, “lạp” dùng để chỉ lễ tế thần cuối năm, một nghi lễ quan trọng nhằm tổng kết năm cũ và cầu mong bình an, no đủ cho năm mới. Vì thế, tháng diễn ra nghi lễ này được gọi là “Lạp nguyệt” (trong đó “nguyệt” nghĩa là tháng).
Khi nhắc tới chữ “lạp”, người ta còn liên tưởng đến tục “lạp mả”, tức việc đi thăm nom, sửa sang, dọn dẹp phần mộ tổ tiên. Đây là công việc quen thuộc vào cuối năm, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và sự chuẩn bị chu đáo để đón Tết Nguyên đán. Trong tiếng Hán, “lạp” cũng mang nghĩa là lễ tất niên, gắn liền với tập tục tổng kết, tri ân tổ tiên và thần linh.
Theo thời gian, “Lạp nguyệt” được người Việt tiếp nhận, biến âm và gọi thành “tháng Chạp”. Đây cũng là lý do trong dân gian xuất hiện cụm từ “giỗ chạp”, chỉ những lễ cúng, nghi thức tưởng niệm tổ tiên, ông bà, thường diễn ra dày đặc vào tháng cuối năm.
Tháng Chạp là giai đoạn đặc biệt, khi năm cũ dần khép lại, Tết Nguyên đán đã cận kề. (Ảnh: Ngô Nhung)
Bên cạnh cách lý giải gắn với nghi lễ, chữ “lạp” còn có một nghĩa khác trong tiếng Hán, nghĩa là “thịt”. Thời xưa, tháng cuối năm là lúc người dân chuẩn bị tích trữ lương thực để vượt qua mùa đông lạnh giá và lo liệu cho những ngày Tết. Trong các loại thực phẩm, thịt được xem là quý giá và quan trọng nhất. Vì vậy, “lạp” dần gắn với hình ảnh của sự đủ đầy, no ấm.
Từ “lạp” này còn xuất hiện trong tên gọi “lạp xường” (hay lạp xưởng). Trong đó, “xường” hay “xưởng” nghĩa là ruột (theo âm Hán Việt là “trường”), còn “lạp” chỉ thịt. Lạp xưởng vì thế là món ăn được làm từ thịt nhồi vào ruột, rất phổ biến trong dịp cuối năm.
Với người Việt Nam, tháng Chạp mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là khoảng thời gian mọi người hướng nhiều hơn về cội nguồn, chăm lo hương khói, thăm nom phần mộ tổ tiên. Trên phương diện đời sống, tháng Chạp cũng là hạn cuối để hoàn thành kế hoạch năm, khép lại công việc dang dở, gác lại điều không may, phiền muộn để sẵn sàng đón một năm mới với nhiều hy vọng tốt đẹp hơn.
Các gia đình tất bật gói bánh chưng ngày cuối năm. (Ảnh: Đắc Huy)
Tháng Chạp có những lễ cúng quan trọng nào?
Trong đời sống tín ngưỡng của người Việt, tháng Chạp gắn liền với nhiều nghi lễ truyền thống. Trong đó, có 4 lễ cúng quan trọng được đa số gia đình thực hiện trang nghiêm là cúng mùng 1 tháng Chạp, cúng rằm tháng Chạp, cúng ông Công ông Táo và cúng Tất niên.
Cúng mùng 1 tháng Chạp
Mùng 1 tháng Chạp được xem như dấu mốc khởi đầu cho mùa lễ cuối năm. Trong tâm thức người Việt, đây là thời điểm bắt đầu giai đoạn chuẩn bị tiễn năm cũ, đón năm mới, nên lễ cúng mùng 1 tháng Chạp rất được coi trọng.
Lễ vật không nhất thiết cầu kỳ nhưng cần thể hiện sự thành tâm. Trên bàn thờ gia tiên, các gia đình thường bày hương, đèn, hoa tươi, trái cây cùng một mâm cỗ nhỏ. Tùy điều kiện và phong tục từng vùng, mâm lễ có thể gồm xôi, thịt gà, bánh chưng, bánh tét hoặc một số món truyền thống quen thuộc. Nghi thức này mang ý nghĩa khởi đầu tháng cuối năm trong sự trang nghiêm, cầu mong mọi việc hanh thông, thuận lợi.
Cúng rằm tháng Chạp
Rằm tháng Chạp là ngày rằm cuối cùng của năm Âm lịch. Đây là dịp quan trọng để các gia đình tưởng nhớ tổ tiên, đồng thời gửi gắm mong ước về bình an, sức khỏe và tài lộc trong năm mới.
Lễ cúng rằm tháng Chạp thường được tổ chức chu đáo. Mâm lễ gồm hương, hoa, đèn nến, trà, rượu cùng các món ăn truyền thống như gà luộc, xôi, bánh trái. Mọi thứ được sắp xếp gọn gàng, trang trọng trên bàn thờ gia tiên, thể hiện lòng hiếu kính của con cháu và sự chuẩn bị tinh thần cho thời khắc chuyển giao sắp tới.
Cúng ông Công, ông Táo
Lễ cúng ông Công, ông Táo diễn ra vào ngày 23 tháng Chạp và được xem là một trong những nghi lễ quan trọng nhất trong tháng. Theo quan niệm dân gian, ông Công, ông Táo là các vị thần cai quản bếp núc, ghi nhận mọi sinh hoạt của gia đình suốt một năm. Đến ngày này, các ngài sẽ về chầu trời để tâu báo với Ngọc Hoàng.
Mâm cúng thường có hương, hoa, nước, mâm ngũ quả, các món ăn truyền thống và đặc biệt là cá chép, phương tiện để ông Táo cưỡi về trời. Sau khi hoàn tất nghi lễ, nhiều gia đình thực hiện tục phóng sinh cá chép ra sông, hồ, gửi gắm ước nguyện về một năm mới hanh thông, thuận lợi.
Mâm cỗ cúng ông Công ông Táo 23 tháng Chạp. (Ảnh: Bùi Hiền)
Cúng Tất niên
Lễ cúng Tất niên là nghi thức khép lại năm cũ, thường được tổ chức vào ngày cuối cùng của tháng Chạp. Đây là dịp các thành viên trong gia đình quây quần, tưởng nhớ ông bà tổ tiên, cảm tạ những điều đã qua và cầu mong năm mới bình an, thịnh vượng.
Mâm cỗ Tất niên thường được chuẩn bị thịnh soạn với gà luộc, bánh chưng hoặc bánh tét, xôi, giò, chả và nhiều món ăn khác tùy theo phong tục từng vùng miền. Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, bữa cơm Tất niên còn là thời khắc sum họp, gắn kết gia đình, đánh dấu sự kết thúc trọn vẹn của một năm.
