Người dân chiêm ngưỡng những chùm pháo hoa nhiều màu sắc nối tiếp nhau bung nở trên bầu trời đêm giao thừa (Ảnh: Mạnh Quân).
Dưới góc nhìn thiên văn học và lịch pháp, khoảnh khắc chuyển năm này không phải là quy ước tùy ý của con người, mà được xác định dựa trên chu kỳ chuyển động của Mặt Trăng quanh Trái Đất và mối tương quan giữa Mặt Trăng với Mặt Trời.
Khác với lịch Dương được xây dựng dựa trên chu kỳ Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời, lịch Âm vận hành theo nhịp điệu biến đổi của các pha Mặt Trăng, và chính cơ chế này làm cơ sở xác định thời điểm khởi đầu năm mới.
Lịch Âm được xác định ra sao?
Trong thiên văn học, một tháng Âm lịch được tính bắt đầu từ thời điểm Trăng non, thời điểm Mặt Trăng gần như nằm trên đường thẳng nối Trái Đất và Mặt Trời, khiến phần bề mặt được chiếu sáng quay ra phía không quan sát được từ Trái Đất.
Theo Bách khoa toàn thư Britannica, khoảng thời gian trung bình giữa hai lần Trăng non liên tiếp kéo dài khoảng 29,53 ngày. Một năm Âm lịch thường gồm 12 chu kỳ, ngắn hơn năm Dương lịch khoảng 11 ngày.
Do lịch Âm chỉ dựa trên chu kỳ chuyển động của Mặt Trăng, nếu không có cơ chế điều chỉnh, hệ thống này sẽ dần lệch khỏi lịch Dương và các mùa trong năm.
Để khắc phục sự lệch pha này, nhiều nền văn hóa áp dụng cơ chế sắp xếp các tháng Âm lịch bổ sung tháng nhuận xen kẽ và định kỳ, nhằm đồng bộ tương đối với chu kỳ Mặt Trời và sự thay đổi của các mùa trong năm.
Giao thừa trong lịch Âm được xác định như thế nào?
Theo tạp chí Scientific American, các chuyển động như Trái Đất tự quay quanh trục, Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời hay Mặt Trăng quay quanh Trái Đất đều diễn ra liên tục, không gián đoạn và không tồn tại khoảnh khắc tự nhiên nào được coi là bắt đầu hay kết thúc một vòng chuyển động.
Các mốc thời gian mà con người sử dụng về bản chất là những quy ước được xây dựng nhằm phục vụ việc đo lường thời gian, sắp xếp lịch sinh hoạt và tổ chức các hoạt động xã hội.
Pháo hoa rực sáng bầu trời, đánh dấu khoảnh khắc chuyển giao sang năm mới trong lịch Âm (Ảnh: Hải Long).
Do đó, giao thừa trong lịch Âm là mốc thời gian do hệ thống lịch pháp quy định nhằm kết thúc một chu kỳ và khởi đầu chu kỳ tiếp theo.
Trong hệ lịch âm dương Đông Á, năm mới thường được xác định vào ngày Sóc (Trăng non) thứ hai sau Đông chí. Tuy nhiên, trong những năm có cấu trúc tháng nhuận đặc biệt, khi một tháng âm không chứa Trung khí, Tết có thể rơi vào Trăng non thứ ba sau Đông chí.
Việc xác định dựa trên sự kết hợp giữa chu kỳ Mặt Trăng và vị trí biểu kiến của Mặt Trời trên hoàng đạo.
Từ góc nhìn lịch sử, trong bối cảnh chưa có các công cụ đo thời gian chính xác, con người cổ đại dựa chủ yếu vào các hiện tượng thiên nhiên dễ quan sát để tổ chức thời gian.
Mặt Trăng, với các pha biến đổi rõ ràng và lặp lại đều đặn, trở thành "đồng hồ" tự nhiên đáng tin cậy để xác định đơn vị tháng.
Việc theo dõi chu kỳ từ Trăng non đến Trăng rằm rồi trở lại Trăng non dần hình thành khái niệm về tháng âm lịch, và về lâu dài là cấu trúc của một năm Âm lịch.
Theo BBC Science Focus, Mặt Trăng từng là đồng hồ thiên nhiên chính xác nhất có thể quan sát bằng mắt thường.
Đối với nhiều nền văn hóa, đặc biệt là ở Đông Á, việc lấy pha trăng làm mốc thời gian không chỉ là tiện lợi mà còn gắn kết sâu sắc với các nghi lễ, mùa vụ và các sự kiện cộng đồng.
Các nghiên cứu trong lĩnh vực tâm lý học cho thấy, những mốc thời gian gắn với hiện tượng tự nhiên, chẳng hạn sự xuất hiện của Trăng non, thường được não bộ ghi nhớ rõ ràng và khơi gợi cảm xúc mạnh hơn so với những mốc hoàn toàn mang tính quy ước như ngày 1/1 Dương lịch.
Điều này phần nào lý giải vì sao khoảnh khắc giao thừa Âm lịch được gắn với ý nghĩa đoàn tụ, chúc phúc và khởi đầu mới, dù về mặt thiên văn, đó không phải là thời điểm xảy ra một biến đổi vật lý đột ngột trên bầu trời.
