Thưởng Tết cao chỉ dành cho những người làm được những việc mà nếu thiếu họ, mọi thứ sẽ trở nên khó khăn thật sự, những việc không phải ai được giao cũng gánh nổi, không phải ai cố cũng làm ra kết quả. Nghe thì có vẻ khắc nghiệt, nhưng đó là một trong những sự thật rõ ràng nhất của đời sống công việc mà nhiều người vẫn cố tình lờ đi mỗi dịp cuối năm.
Phần đông chúng ta quen nghĩ rằng thưởng Tết là phần thưởng cho sự cố gắng. Ai làm nhiều thì được nhiều, ai chịu đựng lâu thì xứng đáng hơn. Nhưng doanh nghiệp không vận hành bằng logic của sự chịu đựng. Họ vận hành bằng logic của tính không thể thay thế. Bạn càng dễ thay thế, mức thưởng của bạn càng thấp. Không phải vì bạn không tốt, mà vì nếu bạn rời đi, guồng máy vẫn chạy, có thể chậm hơn một chút, nhưng không đổ vỡ.
Người được thưởng Tết cao hiếm khi là người "lúc nào cũng bận". Họ không cần chứng minh rằng mình mệt. Thứ họ mang lại không nằm ở số giờ làm việc, mà ở những điểm nghẽn họ tháo được. Có những việc nhìn qua tưởng rất nhỏ, nhưng nếu không có họ, cả một chuỗi phía sau tắc lại. Và cũng có những việc nhìn qua rất lớn, nhưng thực ra ai làm cũng được, chỉ khác nhau ở tốc độ. Thưởng Tết cao luôn nghiêng về loại việc thứ nhất, không phải thứ hai.
Những việc "không phải ai cũng làm được" thường có một đặc điểm chung: rủi ro cao. Làm thì có khả năng sai, mà sai thì hậu quả không nhỏ. Vì vậy, rất nhiều người chọn cách an toàn là đứng ngoài. Họ làm phần của mình, đủ để không bị trách, nhưng không đủ để phải chịu trách nhiệm cuối cùng. Người được thưởng cao là người bước vào đúng chỗ mọi người đang tránh. Họ nhận lấy sự mơ hồ, sự thiếu thông tin, và cả khả năng bị đổ lỗi nếu mọi thứ đi lệch.
Không phải ai cũng cố là làm ra kết quả, vì kết quả không đến từ nỗ lực thuần túy. Nó đến từ năng lực phán đoán, từ kinh nghiệm tích lũy, từ khả năng nhìn ra bản chất vấn đề khi người khác còn đang loay hoay với triệu chứng. Bạn có thể rất chăm, nhưng nếu chỉ chăm làm những việc dễ đoán, dễ sửa, dễ giao lại, thì giá trị bạn tạo ra vẫn ở mức thấp. Chăm chỉ không sai, nhưng nó không đủ để tạo ra khác biệt.
Có một sự thật khá phũ phàng: trong cùng một phòng làm việc, có những người mà khi họ nghỉ phép, mọi thứ vẫn trôi chảy; và có những người chỉ cần vắng mặt một ngày, mọi người đã bắt đầu hỏi nhau "giờ làm sao?". Nhóm thứ hai chính là nhóm được thưởng cao. Không phải vì họ quyền lực hơn, mà vì kiến thức, quyết định và kinh nghiệm của họ nằm ở những chỗ không có sẵn tài liệu, không có quy trình thay thế ngay lập tức.
Nhiều người phản ứng với điều này bằng cách nói rằng như vậy là bất công, là công ty coi thường nỗ lực tập thể. Nhưng thực ra, đó chỉ là cách thị trường đánh giá giá trị. Nếu tất cả mọi người đều có thể làm giống nhau, thì không có lý do gì để trả khác nhau. Sự chênh lệch trong thưởng Tết phản ánh rất rõ sự chênh lệch trong mức độ không thể thay thế, chứ không phản ánh mức độ chăm chỉ hay trung thành.
Thưởng Tết cao cũng không dành cho người "làm lâu năm" nếu thời gian đó không đi kèm với tích lũy giá trị. Có người ở lại năm, bảy năm nhưng công việc vẫn dừng ở mức thực thi. Họ quen quy trình, quen người, quen cách làm cũ, nhưng không giữ vai trò then chốt nào. Khi cần thay, công ty chỉ mất thời gian đào tạo, chứ không mất cấu trúc. Trong trường hợp đó, mức thưởng cao là điều rất khó xảy ra, dù họ có cảm giác mình đã "cống hiến cả thanh xuân".
Người làm được việc khó thường không nói nhiều về sự vất vả của mình. Họ không cần phải kể, vì kết quả tự nó đã nói. Họ cũng ít khi tham gia những cuộc so sánh thưởng Tết, vì họ hiểu rõ vị trí của mình. Nếu được thưởng cao, họ coi đó là hệ quả. Nếu không, họ sẽ là người đầu tiên biết rằng mình cần đi tiếp hay rẽ hướng, thay vì ngồi than.
Thưởng Tết, trong nghĩa đó, là một bài kiểm tra khá tàn nhẫn. Nó buộc bạn đối diện với câu hỏi: nếu ngày mai tôi nghỉ, điều gì sẽ thực sự gặp vấn đề? Nếu câu trả lời là "không có gì nghiêm trọng", thì mức thưởng của bạn, dù thấp, cũng không phải là điều khó hiểu. Còn nếu câu trả lời là một loạt rủi ro, khoảng trống, và sự phụ thuộc, thì sớm hay muộn, điều đó cũng sẽ được phản ánh bằng tiền.
Không ai thích nghe rằng mình dễ thay thế. Nhưng chấp nhận điều đó là bước đầu để thay đổi. Thưởng Tết cao không phải là mục tiêu, nó là tín hiệu. Tín hiệu cho thấy bạn đang đứng ở đâu trong hệ thống giá trị của công ty. Và nếu bạn muốn bước sang một mức thưởng khác, con đường không nằm ở việc làm nhiều hơn, than nhiều hơn, hay ở lại lâu hơn. Nó nằm ở việc dám làm những thứ khó, gánh những thứ nặng, và chịu trách nhiệm cho những kết quả mà không phải ai cũng dám nhận.
Cuối cùng, thưởng Tết cao không phải là phần thưởng cho sự hi sinh thầm lặng, mà là cho sự cần thiết rõ ràng. Khi bạn trở thành người mà sự vắng mặt của bạn tạo ra vấn đề, thì tiền thưởng không còn là câu chuyện xin hay không xin. Nó đơn giản là cái giá phải trả để giữ bạn lại.
Ảnh minh hoạ
