Vụ tranh chấp chia tài sản thừa kế của gia đình 5 anh em cùng cha khác mẹ, đều trú thị trấn Tam Sơn, được TAND Phú Thọ xét xử theo trình tự phúc thẩm hôm 5/2.
Trong bản án tuyên cùng ngày, HĐXX xác định tòa sơ thẩm đã vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng khi xác định thiếu người tham gia tố tụng, không xem xét đầy đủ các chứng cứ. Do đó, quyền lợi của các đương sự không được đảm bảo.
Hồ sơ thể hiện, trong cuộc hôn nhân đầu, cụ ông có 3 con, bà Gái, ông Hai và ông Ba, 72 tuổi - nguyên đơn. Năm 1955, vợ cả qua đời, cụ ông tái hôn và có thêm hai con là bà Tư, (67 tuổi bị đơn), và ông Năm.
Tài sản sau 2 cuộc hôn nhân là 2 thửa đất tại thị trấn Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ. Trong đó mảnh nhỏ diện tích 1.100 m2 và mảnh lớn 3.600 m2.
Cụ ông mất năm 1991 và người vợ hai mất 2004, đều không để lại di chúc. Song theo nguyên đơn (ông Ba), hai người em khác mẹ (bà Tư, ông Năm) "tự ý chia tài sản".
Năm 2004, bà Tư đã được cấp sổ đỏ cho mảnh đất 1.100 m2 và ông Năm được cấp sổ đỏ cho mảnh đất còn lại. Ông Ba khởi kiện yêu cầu chia tài sản thừa kế theo pháp luật.
Phía bị đơn, bà Tư trình bày, khoảng 1985, cha mẹ họ nói cho ông Ba mảnh đất 1.100 m2. Song vợ chồng Ba đã trả lại bố mẹ và về sống tại khu đất khác ổn định đến nay.
Năm 1990, sau khi ly hôn, bà Tư được bố mẹ cho phần đất mà ông Ba đã từ chối, anh em trong nhà không ai ý kiến. Năm 1995, bà và anh em trong nhà xây căn nhà ngói cấp bốn cho bà ở đến nay.
Năm 2004, bà Tư được cấp sổ đỏ cho mảnh 1.100 m2, ông Năm được cấp sổ đỏ cho mảnh hơn 3.600 m2. Mọi người đều biết, không ai phản đối.
Năm 2014, ông Ba xin bà Tư một phần đất trong mảnh 1.100 m2 này cho con ông ở. Người em gái đồng ý, cắt 177 m2 cho anh trai xây nhà ba tầng để con trai ở. Người em trai út mất năm 2006, thửa đất được sang tên cho vợ, theo sự đồng thuận của tất cả những người thừa kế khác (các con).
Nay ông Ba khởi kiện yêu cầu chia cả 2 thửa đất gần 5.000 m2, bà Tư và em dâu phản đối.
Tòa sơ thẩm xác định tổng giá trị 2 mảnh đất gần 5 tỷ đồng. Với thửa đất nhỏ, xác định các đương sự đều thừa nhận nguồn gốc thửa đất là của cha mẹ, được cho bà Tư để ở riêng từ 1989 đến nay.
Trong suốt quá trình bà Tư sử dụng đất, tất cả anh chị em trong gia đình đều biết, không ai có ý kiến phản đối hay thắc mắc gì dù họ đều sống gần cạnh nhau. Bà Tư sau đó được cấp sổ đỏ là có căn cứ, đúng pháp luật. Do vậy, yêu cầu của ông Ba về việc hủy sổ đỏ của bà Tư để chia lại thửa đất này bị bác.
Với thửa đất lớn, tòa xác định do cụ ông và vợ đầu tạo lập. Nhưng vợ đầu mất khi các con còn nhỏ. Cùng năm, cụ ông tái hôn, cùng nhau nuôi dạy 3 con riêng. Tòa xác định đây là tài sản của cụ ông và vợ hai.
Vợ chồng ông Năm, sống cùng cha mẹ đến khi cha mẹ chết, nói được bố mẹ cho đất nhưng không có chứng cứ, nên cần xác định đây là tài sản thừa kế hai cụ để lại.
Cả đại gia đình xác nhận dù 3 con riêng của cụ ông là với vợ đầu, nhưng đối xử chăm sóc như mẹ con nên 3 người này cũng được chia phần tài sản của mẹ kế, tòa nêu.
Khi chia tài sản, tòa cũng xét công sức của các đương sự, thấy rằng vợ chồng em út ở chung chăm sóc đến khi bố mẹ qua đời. Họ cũng có công tôn tạo, duy trì tài sản nên họ cần được hưởng nhiều hơn một phần so với 4 anh chị lớn.
Do đó, tòa tuyên 3 người con riêng của cụ ông, trong đó có nguyên đơn, mỗi người được hưởng 302 m2. Phần còn lại của thửa đất thuộc sở hữu của con dâu út (do bà Tư đã tự nguyện nhường phần mình cho em dâu).
Sau bản án sơ thẩm, VKS kháng nghị, cho rằng dù vợ cả mất sớm nhưng mảnh đất này vẫn cần được xác định là tài sản chung thời kỳ hôn nhân. Người vợ cả do đó có 1/2 sở hữu mảnh đất này.
Cùng năm, cụ ông tái hôn. Điều 15 Luật Hôn nhân gia đình 1959 xác định "Vợ và chồng đều có quyền sở hữu, hưởng thụ và sử dụng ngang nhau đối với tài sản có trước và sau khi cưới".
Do đó 1/2 thửa đất khi này không phải là tài sản riêng của cụ ông, mà là tài sản chung của cụ và vợ hai. Do đó, thửa đất này thực tế có 3 chủ sở hữu là cụ ông và 2 người vợ. Tòa sơ thẩm chỉ xác định thửa đất có 2 chủ sở hữu là cụ ông và người vợ hai là chưa chính xác, dẫn tới sai sót trong cách chia di sản.
Cấp sơ thẩm sai sót nghiêm trọng
Tại phiên phúc thẩm, luật sư đại diện bị đơn cho rằng ngoài quan điểm kháng nghị của VKS, tòa sơ thẩm còn có sai sót khi xác định thiếu người tham gia tố tụng.
Theo luật sư, nguyên đơn có yêu cầu hủy sổ đỏ với 2 thửa đất; được Sở Tài nguyên môi trường tỉnh Vĩnh Phúc cấp. Do đó để xem xét tính hợp pháp của các sổ đỏ này cần đưa các cơ quan đã ban hành các tài liệu đó vào tham gia tố tụng với tư cách người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan.
Ngoài ra, có một tình tiết bị bỏ qua, đó là một phần của mảnh đất lớn, hơn 3.600 m2, đã được người con dâu út bán cho cháu họ (con trai của ông Hai). Phần đất này đã được cấp sổ đỏ đứng tên người cháu, nhưng anh này cũng không được tòa sơ thẩm triệu tập với tư cách người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan.
Luật sư cũng đề nghị xem xét lại hàng thừa kế. Bởi theo luật, giữa con riêng, bố mẹ kế... nếu có quan hệ nuôi dưỡng thì mới có quyền hưởng thừa kế. Thực tế khi còn nhỏ, 3 người con riêng được mẹ kế chăm sóc. Nhưng khi lớn lên, chỉ có vợ chồng người con út chăm sóc, phụng dưỡng cụ.
"Như vậy phải có đi có lại, 3 người con riêng muốn được chia di sản của mẹ kế phải thực hiện nghĩa vụ chăm sóc, không chăm sóc thì không được chia di sản", theo luật sư.
Quan điểm này bị người con cả phản đối gay gắt. Còn người con dâu út cho rằng dù luật quy định vậy, 5 anh em coi nhau như cùng cha mẹ, chỉ là vợ chồng mình được ở cùng cha mẹ nên có nghĩa vụ và cơ hội chăm sóc phụng dưỡng nhiều hơn anh chị. Bà mong muốn cả ba anh chị lớn đều được chia di sản của mẹ kế.
Nguyên đơn giữ quan điểm, đất của cha mẹ để lại, không có di chúc phải chia đều. Việc bị đơn được đứng tên sổ đỏ, sau đó cắt bán cho người này người khác, nguyên đơn không biết. "Vì không muốn mất đoàn kết gia đình, sau phiên sơ thẩm nguyên đơn đã không kháng cáo, chấp nhận phán quyết của tòa", đại diện nguyên đơn nói.
Sau nghị án, HĐXX nhất trí quan điểm của luật sư bị đơn, cần đưa Sở Tài nguyên Môi trường vào tham gia tố tụng với tư cách bên có quyền nghĩa vụ liên quan. Ngoài ra, trên thửa đất lớn còn có ngôi nhà do con trai của ông Năm xây dựng và ở ổn định. Do đó, để đảm bảo quyền lợi cho họ - là những người có tài sản trên thửa đất đang tranh chấp, đang trực tiếp quản lý sử dụng thửa đất thì cần đưa vợ chồng anh này vào tham gia tố tụng.
"Việc tòa án cấp sơ thẩm không đưa Sở Tài nguyên môi trường tỉnh Vĩnh Phúc và vợ chồng người cháu trai vào tham gia tố tụng là sai sót nghiêm trọng, vi phạm thủ tục tố tụng", HĐXX nhận định.
Về nội dung vụ án, cấp phúc thẩm nhất trí với tòa sơ thẩm về việc không phân chia thửa đất nhỏ, do đã được 2 cụ cho bà Tư từ 1990, không còn là di sản cần chia.
Với thửa lớn, địa phương và các đương sự đều xác nhận nguồn gốc do cụ ông và vợ đầu tạo lập được. Đến 1955 cụ bà mất, cụ ông tái hôn và cùng người vợ hai nuôi dạy các con và sinh sống trên thửa đất đến khi chết.
Do đó cần xác định thửa đất là tài sản chung của cụ ông và hai người vợ. Trong khi tòa sơ thẩm xác định thửa đất này chỉ có hai chủ sở hữu là cụ ông và người vợ hai. Quan điểm đã bị VKS phản đối trong kháng nghị nêu trên.
Cấp phúc thẩm xác định không có căn cứ thể hiện mảnh đất đã được các cụ tặng vợ chồng con út, do đó đây là tài sản cần chia.
Tuy nhiên quá trình quản lý sử dụng, con dâu út đã chuyển nhượng một phần đất cho cháu ruột (con của ông Hai).
Cấp sơ thẩm cho rằng người cháu ruột không có yêu cầu nên không xem xét tính hợp pháp của giao dịch này. Song theo tòa phúc thẩm, điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi các đương sự. Tại tòa phúc thẩm, người cháu có đơn yêu cầu công nhận giao dịch, đề nghị tòa xem xét bảo vệ quyền lợi cho anh.
HĐXX xét thấy đây là tình tiết mới, tòa án cấp phúc thẩm không có căn cứ giải quyết. Do đó, cấp phúc thẩm tuyên hủy án sơ thẩm xem xét lại. Kháng nghị của VKS cũng sẽ được cấp sơ thẩm xem xét.
*Tên các đương sự đã được thay đổi
