Nhiều tài khoản mạng xã hội chia sẻ bức ảnh chụp trang sách về bài thơ "Nam quốc sơn hà" thuộc sách giáo khoa Ngữ văn 9 bộ Cánh diều với thái độ bức xúc. Theo đó, họ cho rằng bài thơ này là của Lý Thường Kiệt. Việc sách giáo khoa mới để tên “khuyết danh” là không tôn trọng lịch sử.
Trong phần chú thích ngay bên dưới tiêu đề bài thơ, sách Ngữ văn 9 Cánh diều giải thích về nguồn gốc bài thơ như sau:
“Bài thơ Sông núi nước Nam hiện chưa rõ tác giả, được chép trong sách Lĩnh Nam chích quái. Sách ghi việc Lê Hoàn năm 981 trong cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược, tương truyền đã được hai vị thần sông Như Nguyệt là Trương Hống, Trương Hát hiển linh phù trợ, ngâm bài thơ giữ không trung khiến quân giặc tan vỡ.
Sách Việt điện u linh tập, sau này được Đại Việt sử kí toàn thư chép lại, ghi việc Lý Thường Kiệt năm 1076 khi lập phòng tuyến trên sông Như Nguyệt chống lại quân Tống, một đêm quân sĩ nghe thấy trong đền tiếng thần ngâm bài thơ trên. Quả nhiên, quân Tống thảm bại. Người xưa gọi đây là Thơ thần.
Bài thơ vốn không có nhan đề; về sau, một số sách ghi tên tác giả là Lý Thường Kiệt và đặt tên là Nam quốc sơn hà. Bài thơ được coi là "bản Tuyên ngôn Độc lập đầu tiên" của dân tộc".
Nội dung đầy đủ trong bài học về tác phẩm Nam quốc sơn hà, sách giáo khoa Ngữ văn 9 Cánh diều (Ảnh: Hoàng Hồng).
"Nam quốc sơn hà" là tác phẩm văn học bắt buộc trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 môn Ngữ văn.
Nếu như bộ Cánh diều đưa tác phẩm này vào lớp 9 thì bộ Kết nối tri thức với cuộc sống và Chân trời sáng tạo đưa tác phẩm vào lớp 8.
Cả hai bộ sách này đều để trống tên tác giả, và giải thích trong phần chú thích.
“Tương truyền tác giả bài thơ là Lý Thường Kiệt. Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa xác định được chính xác ai là tác giả bài thơ này” - sách Ngữ văn 8 tập 2 bộ Chân trời sáng tạo viết.
Sách giáo khoa Ngữ văn 8 tập 2 bộ Chân trời sáng tạo (Ảnh: Hoài Nam).
“Bài thơ hiện chưa rõ tác giả. Nhiều tài liệu cho là của Lý Thường Kiệt. Có những ghi chép khác nhau về sự xuất hiện của bài thơ”, sách Ngữ văn 8 tập 1 bộ Kết nối tri thức với cuộc sống viết.
Sách Ngữ văn 8 tập 1 bộ Kết nối tri thức với cuộc sống (Ảnh: Hoàng Hồng).
Cô N.T.N.M - giáo viên ngữ văn tại Hà Nội - cho biết, trên thực tế, việc giải thích về xuất xứ của bài "Nam quốc sơn hà" đã được thực hiện từ sách giáo khoa Ngữ văn 7 cũ (Chương trình Giáo dục phổ thông 2006).
Theo đó, sách viết: “Chưa rõ tác giả bài thơ là ai. Sau này có nhiều sách ghi là Lý Thường Kiệt. Có nhiều lời kể về sự ra đời của bài thơ…”.
Cô M. nói thêm: "Trong sách giáo khoa cũ môn Văn học dùng trong thập niên 90, tuy tác giả "Nam quốc sơn hà" được ghi là Lý Thường Kiệt, nhưng phần chú giải nêu rõ hai chữ "tương truyền", tức không khẳng định Lý Thường Kiệt là tác giả bài thơ. Sách cũng nêu giai thoại tiếng hát thơ vọng ra từ đền Trương Hống - Trương Hát khiến cho quân giặc hoảng loạn.
Việc sách giáo khoa mới từ năm 2006-2007 giải thích kĩ hơn về hai chữ "tương truyền" này giúp học sinh hiểu rõ hơn về nguồn gốc bài thơ".
Như vậy, từ Chương trình Giáo dục phổ thông năm 2006 cho đến 3 bộ sách giáo khoa mới hiện nay, nội dung chú thích đều thống nhất ở việc chưa xác định hay khẳng định tác giả bài thơ là Lý Thường Kiệt mà chỉ ghi nhận sự gắn liền của tác phẩm với tên tuổi và cuộc kháng chiến do ông chỉ huy.
Liên quan tới việc để tên tác giả là “Khuyết danh”, TS Ngôn ngữ học Đỗ Anh Vũ cho rằng cách làm này không sai nếu kèm theo đó là nội dung chú thích rõ ràng. “Tốt hơn nữa nếu sách giải thích kĩ hơn vì sao lại để là khuyết danh”, ông Vũ nói thêm.
Cũng theo TS Đỗ Anh Vũ, đã có một thời sách giáo khoa cho rằng tác phẩm này của Lý Thường Kiệt, tuy nhiên các chuyên gia văn bản học, Hán Nôm học sau nhiều nghiên cứu thì thấy rằng việc cho Lý Thường Kiệt là tác giả chưa thật thoả đáng. Ông chỉ sử dụng nó như một vũ khí tinh thần để tăng sức mạnh cho Đại Việt. Vì thế các sách giáo khoa sau này đã điều chỉnh, sửa lại.
