Cụ Bùi Thị Xong (nhiều nơi quen gọi là Bùi Thị Song) sinh sống tại phường Hội An, TP Đà Nẵng. Trước khi được biết đến rộng rãi, cuộc đời cụ gắn liền với con đò gỗ nhỏ trên sông Hoài - một phần sinh kế quen thuộc của người dân phố cổ trong nhiều năm qua.
Ở tuổi ngoài 80, cụ Xong giữ thói quen ăn trầu, trở thành mẫu ảnh cho nhiều nhiếp ảnh gia. Ảnh: Nguyễn Đông
Cụ Xong đến với nghề chèo ghe khá muộn, khi đã ngoài 60 tuổi. Những năm 2000, du lịch Hội An phát triển mạnh, nhiều du khách muốn trải nghiệm ngồi ghe ngắm phố cổ từ sông Hoài. Ban đầu, cụ ngồi ghe bán hàng lặt vặt cho khách, sau đó kiêm luôn việc chèo đò đưa khách tham quan.
Khoảnh khắc đời thường làm thay đổi số phận
Năm 2014, trong một lần đến Hội An, nhiếp ảnh gia người Pháp Rehahn bước xuống chiếc ghe do cụ Xong chèo. Khi anh giơ máy ảnh lên, cụ Xong theo phản xạ đưa tay che miệng cười. Hành động của cụ như một thói quen rất tự nhiên của phụ nữ lớn tuổi, vừa vì e ngại, vừa để che hàm răng đã rụng theo năm tháng.
Khoảnh khắc ngắn ấy được ghi lại và trở thành bức ảnh đặc biệt, được đặt tên "Hidden Smile" (Nụ cười ẩn giấu). Trong khung hình là đôi mắt sáng, bàn tay chai sạn và nụ cười kín đáo của một người lao động bình dị. Bức ảnh nhanh chóng lan tỏa trên truyền thông quốc tế, giành nhiều giải thưởng và được trưng bày tại nhiều quốc gia.
Một số tờ báo Mỹ gọi cụ Xong là "cụ bà đẹp nhất thế giới". Danh xưng này không xuất phát từ ngoại hình, mà từ sự mộc mạc, chân thành thể hiện trong bức ảnh. Cụ Xong cho biết khi đấy đã rất bất ngờ khi hình ảnh của mình được đăng tải rộng rãi và chưa từng nghĩ cuộc đời lao động giản dị của mình lại được nhiều người quan tâm.
Cụ Xong bên tác phẩm "Nụ cười ẩn giấu" của nhiếp ảnh gia Rehahn. Ảnh: Nguyễn Đông
Sau khi bức ảnh nổi tiếng, cuộc sống của cụ Xong có nhiều thay đổi. Nhiều du khách tìm đến bến sông Hoài để được gặp cụ, đi ghe hoặc chụp ảnh lưu niệm. Chân dung của cụ xuất hiện trong sách ảnh, các cửa hàng lưu niệm tại Hội An và được trưng bày tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam.
Tháng 3/2018, cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã tặng bức ảnh "Nụ cười ẩn giấu" ghi lại chân dung cụ Xong cho Tổng thống Pháp Emmanuel Macron trong chuyến thăm chính thức kỷ niệm 45 năm hữu nghị giữa Pháp và Việt Nam. Tổng thống Pháp đã nhìn nhận ý nghĩa bức ảnh như một biểu trưng về vẻ đẹp của nụ cười Việt Nam và nụ cười trong mối quan hệ hợp tác giữa hai nước.
Tuy nhiên, sự chú ý cũng kéo theo những áp lực. Cụ Xong cho biết từng đối mặt với sự ganh tị, lời ra tiếng vào từ một số người cùng nghề. Có thời điểm, việc du khách ưu tiên chọn ghe của cụ khiến sinh hoạt tại bến sông trở nên căng thẳng.
Trước những lời dèm pha, thái độ ganh tị, thậm chí ăn hiếp, cụ chọn cách im lặng. Cụ khẳng định chưa bao giờ tranh giành khách hay hơn thua với ai. "Mình già rồi, có được cái duyên này là quý, không nên hơn thua với ai" cụ chia sẻ.
Nghệ thuật tử tế và mối quan hệ vượt biên giới
Tri ân cụ, nhiếp ảnh gia Rehahn trích một phần doanh thu từ tác phẩm để hỗ trợ cụ Xong. Khi cụ còn hành nghề, anh tặng cụ một chiếc ghe mới trị giá khoảng 15 triệu đồng. Hiện nay, anh vẫn duy trì hỗ trợ tài chính hằng tháng để cụ ổn định cuộc sống khi tuổi cao, sức yếu.
Mối quan hệ giữa hai người dần vượt ra ngoài khuôn khổ công việc. Rehahn thường xuyên quay lại thăm, mời cụ lên phòng tranh trên phố Phan Bội Châu (Hội An) trò chuyện. Dù không biết chữ hay ngoại ngữ, cụ Xong cho biết luôn cảm nhận được sự chân thành và tự nguyện trong cách anh đối đãi.
Ở tuổi ngoài 80, cụ Xong đã rời mái chèo. Chiếc thuyền nhỏ từng gắn bó cả quãng đời mưu sinh, do nhiếp ảnh gia Réhahn tặng, được cụ nhờ người kéo lên bờ, đặt nép bên sông Hoài, dưới những hàng dừa nước quen thuộc của vùng ven phố cổ. Mỗi khi nhớ nghề, cụ ra sau nhà, cầm lại mái chèo, lặng lẽ lau chùi con thuyền như một cách gìn giữ ký ức và gửi lời tri ân với công việc đã nuôi sống mình suốt nhiều năm.
Mỗi ngày, cụ dậy từ khoảng 5 giờ sáng, đi bộ đến trung tâm vật lý trị liệu để tập máy rung lưng, máy đi bộ nhằm giảm đau nhức xương khớp, sau đó về ăn sáng đơn giản rồi nghỉ ngơi. Cụ sống một mình để tiện sinh hoạt, con cháu đều ở gần. Cụ vẫn giữ thói quen ăn trầu và mong muốn có đủ sức khỏe để tiếp tục tham gia các buổi chụp ảnh, đặc biệt là những bộ ảnh dịp Tết.
Cụ Xong cũng dần trở thành mẫu ảnh được nhiều nhiếp ảnh gia tìm đến. Cụ tham gia các buổi chụp ảnh trong bối cảnh sinh hoạt quen thuộc của phố cổ như pha trà trong nhà cổ, gánh hoa dạo phố, ngồi bên hiên nhà nhìn ra sông Hoài... Tiền công không cố định, tùy vào thỏa thuận và lòng khách, nhưng theo cụ, điều quan trọng nhất là niềm vui và sự tôn trọng của mọi người.
Cụ Xong lau chùi con thuyền do nhiếp ảnh gia Pháp tặng, như cách gìn giữ ký ức. Ảnh: Nguyễn Đông
Nhắc đến sự nổi tiếng, cụ Xong cho rằng đó là "danh dự quý" ở tuổi già. Trong căn nhà nhỏ, cụ đặt bức ảnh chân dung mình ở vị trí trang trọng, khoe với những người đến thăm. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Anh Cường, người thường ghé chở cụ Xong ra phố cổ chụp ảnh, nói bà cụ là một trong những "di sản sống", góp phần tạo nên bản sắc đô thị Hội An.
Anh Cường cho biết luôn tự hào khi giới thiệu với giới nhiếp ảnh trong và ngoài nước về "nụ cười thương hiệu" của cụ Xong. Chính nụ cười ấy đang mang lại cho cụ thêm nguồn thu nhập. "Tôi ấn tượng nhất là khoảnh khắc cụ nhai trầu, cười tươi rất duyên", anh nói.
Theo anh Cường, cụ Xong không sở hữu nhà cổ hay di tích lịch sử, nhưng nụ cười của cụ đã đi khắp thế giới, trở thành biểu tượng cho sự thân thiện và tử tế của người Hội An.
