Trong khi châu Âu nói chung bày tỏ lo ngại về chủ quyền và an ninh, các quốc gia Baltic (gồm các nước Lithuania, Latvia và Estonia) lại nổi lên như những bên quan tâm nhất. Vì sao những quốc gia nhỏ bé này, vốn nằm sát biên giới với Nga, lại lo ngại trước một vấn đề dường như không liên quan trực tiếp đến họ?
Câu trả lời nằm ở hệ thống an ninh châu Âu, nơi mà bất kỳ “vết nứt” nào trong NATO cũng có thể mở đường cho các mối đe dọa từ phương Đông.
Các quốc gia Baltic nằm cách xa Greenland (Đồ họa: Mapsland).
Lịch sử quan tâm của Mỹ với Greenland
Đảo Greenland, với diện tích hơn 2 triệu km² và dân số chỉ khoảng 56.000 người, từ lâu đã là mục tiêu chiến lược của Mỹ. Lịch sử này bắt nguồn từ Thế chiến II, khi Mỹ thiết lập căn cứ không quân Thule (nay là căn cứ Pituffik) để giám sát Bắc Cực.
Năm 1946, Tổng thống Mỹ Harry Truman từng đề nghị mua Greenland từ Đan Mạch với giá 100 triệu USD, nhưng bị từ chối. Đến năm 1951, hai bên ký thỏa thuận cho phép Mỹ mở rộng hiện diện quân sự, đổi lấy sự bảo vệ an ninh cho Đan Mạch trong khuôn khổ NATO.
Sự quan tâm này không phải ngẫu nhiên. Greenland nằm ở vị trí then chốt giữa Bắc Mỹ và châu Âu, kiểm soát các tuyến đường biển Bắc Cực đang tan băng do biến đổi khí hậu. Hòn đảo còn giàu tài nguyên khoáng sản quan trọng như đất hiếm, cần thiết cho công nghệ cao và chuyển đổi năng lượng.
Theo Giáo sư Geidiminas Gricius từ Đại học Vilnius (Lithuania), “Mỹ đã có mọi thứ cần thiết từ Greenland để bảo vệ an ninh quốc gia, bao gồm căn cứ Pituffik. Việc sáp nhập chỉ làm suy yếu an ninh của NATO thay vì củng cố nó”. Chuyên gia này nhấn mạnh bất kỳ hành động đơn phương nào cũng có thể làm lung lay lòng tin trong liên minh.
Dưới thời Tổng thống Donald Trump, ý tưởng này được khơi dậy mạnh mẽ. Trong nhiệm kỳ đầu (2017-2021), ông từng công khai đề nghị mua Greenland, gọi đó là “thương vụ bất động sản lớn”.
Đến nhiệm kỳ thứ hai từ đầu năm 2025, kế hoạch trở nên quyết liệt hơn với các tuyên bố về việc sử dụng lực lượng quân sự nếu cần thiết. Đến đầu năm 2026, ông Trump cảnh báo áp thuế nhập khẩu 25% lên hàng hóa EU nếu Đan Mạch không nhượng Greenland.
Diễn biến gần đây: Từ cảnh báo đến đối thoại
Đến nay, tình hình vấn đề Greenland vẫn căng thẳng nhưng đã có dấu hiệu hạ nhiệt. Tổng thống Trump đã công bố “khung thỏa thuận tương lai” với Đan Mạch, tập trung vào việc tăng cường hiện diện NATO ở Bắc Cực mà không xâm phạm chủ quyền Greenland.
Các đề xuất bao gồm sứ mệnh “Arctic Sentry” (Canh gác Bắc Cực) - tương tự sứ mệnh Baltic Sentry (Canh gác Baltic), để giám sát hoạt động của Nga và Trung Quốc. Tuy nhiên, các quan chức Mỹ như Ngoại trưởng Marco Rubio vẫn không loại trừ các lựa chọn quân sự, khiến châu Âu lo ngại.
Tổng thống Donald Trump rất muốn nước Mỹ sở hữu Greenland (Ảnh: Reuters).
Phản ứng cứng rắn từ chính quyền Greenland và Đan Mạch là kiên quyết bảo vệ hòn đảo trước ý đồ của Mỹ. Thủ tướng Greenland Jens-Frederik Nielsen tuyên bố: “Chúng tôi chọn Đan Mạch nếu phải chọn giữa Mỹ và Đan Mạch”.
Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen cảnh báo rằng bất kỳ hành động quân sự nào cũng sẽ kích hoạt Điều 5 NATO, buộc liên minh phải bảo vệ một thành viên chống lại thành viên khác. Châu Âu đã phản ứng bằng cách cử lực lượng tượng trưng đến Greenland, bao gồm quân từ Pháp, Đức, Anh và Hà Lan, như một thông điệp đoàn kết.
Theo báo cáo từ Hội đồng Quan hệ quốc tế (CFR), châu Âu đang sử dụng chiến lược “tương tác và răn đe”, đề nghị tăng cường hợp tác quân sự nhưng cảnh báo rằng sáp nhập sẽ dẫn đến “hậu quả chưa từng có” đối với NATO. Chuyên gia Ian Bremmer từ Eurasia Group nhận định, không ai muốn Mỹ kiểm soát Greenland hơn Tổng thống Nga Vladimir Putin, vì điều đó sẽ tác động tới NATO.
Phản ứng của Châu Âu và nỗi lo đặc biệt của các nước Baltic
Châu Âu coi kế hoạch của Mỹ là không phù hợp luật quốc tế và quyền tự quyết của Greenland. Một cuộc thăm dò năm 2025 cho thấy chỉ 6% người Greenland ủng hộ sáp nhập vào Mỹ. Các nước lớn như Pháp và Đức đã lên tiếng phản đối kế hoạch của Mỹ. EU đang xem xét các biện pháp trừng phạt kinh tế, bao gồm công cụ chống cưỡng ép, để đáp trả đe dọa thuế quan.
Tuy nhiên, phản ứng trong bội bộ châu Âu là không đồng nhất. Một số nước như Anh và Đức ủng hộ tăng cường sứ mệnh NATO ở Bắc Cực để “xoa dịu” Mỹ, trong khi các nước khác lo ngại về nguy cơ chiến tranh thương mại. Theo báo cáo từ Viện Chatham House (Anh), châu Âu không bất lực mà có đòn bẩy kinh tế và quân sự để đối phó. Chuyên gia Hans Mouritzen từ Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch nhận xét: “Mỹ đang tự làm gây ảnh hưởng tới chính mình bằng cách làm suy yếu liên minh mà họ dẫn dắt”.
Giới phân tích nhận định, các nước Baltic (Lithuania, Latvia và Estonia) là những bên phản ứng mạnh mẽ nhất, dù đảo Greenland cách họ hàng nghìn km. Lý do chính là “nỗi lo NATO tan rã”, khiến họ dễ bị Nga đe dọa nếu bất ổn khu vực gia tăng. Những quốc gia này vốn dĩ phụ thuộc nặng nề vào “chiếc ô dù an ninh” của NATO, đặc biệt sau khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự ở Ukraine từ 2022.
Cựu Thủ tướng Lithuania Andrius Kubilius, nay là Ủy viên Quốc phòng EU, cảnh báo: “Nếu Mỹ dùng vũ lực với Greenland, đó sẽ là kết thúc của NATO và quan hệ xuyên Đại Tây Dương”. Ông nhấn mạnh rằng theo Điều 5, NATO phải bảo vệ Đan Mạch khỏi xâm phạm, kể cả từ Mỹ. Tương tự, Thủ tướng Lithuania Inga Ruginienė kêu gọi đối thoại với Mỹ để duy trì đoàn kết phương Tây.
Tổng thống Latvia Edgars Rinkēvičs ủng hộ giải quyết thông qua đối thoại giữa Đan Mạch và Mỹ trong khuôn khổ NATO. Chủ tịch Ủy ban Saeima Latvia Ināra Mūrniece kêu gọi giải pháp có lợi cho cả hai bên. Còn ở Estonia, Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Marko Mihkelson khẩn nài nghị sĩ Mỹ Randy Fine nhớ rằng “Mỹ mạnh hơn khi có đồng minh”.
Nỗi lo này không phải vô căn cứ. Các nước Baltic từ lâu công khai coi Nga là mối đe dọa. Họ áp dụng “tiêu chuẩn kép”: Phản đối sáp nhập Greenland nhưng từ chối công nhận nhu cầu an ninh của Nga. Nhà khoa học chính trị Nga Natalia Eremina từ Đại học St. Petersburg cho rằng nếu NATO tan rã, các nước Baltic sẽ “mất bộ xương sống”, vì phụ thuộc vào tài trợ EU và bảo vệ NATO.
Cựu Ngoại trưởng Estonia Sven Mikser lo ngại rằng nếu Mỹ áp dụng “phạm vi ảnh hưởng” ở Tây bán cầu, Nga sẽ làm tương tự ở Baltic. Chuyên gia Tom Nichols từ The Atlantic cảnh báo: “Nếu NATO tan rã vì vấn đề Greenland, Nga có thể tấn công Baltic để chôn vùi liên minh này”. Khu vực Baltic chỉ bằng kích thước bang Wisconsin của Mỹ, nhưng chiếm đóng một phần cũng đủ để thử thách Mỹ.
Quan điểm từ Nga
Truyền thông Nga theo dõi sự kiện với sự quan tâm đặc biệt. Báo Rossiyskaya Gazeta so sánh Tổng thống Trump với cố Tổng thống Lincoln, cho rằng sáp nhập Greenland sẽ là “sự kiện lịch sử” và NATO sẽ tan rã. Báo Moskovsky Komsomolets viết, châu Âu đang khó khăn khi Tổng thống Trump muốn sở hữu đảo Greenland.
Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov bác bỏ rằng Nga có ý định giành Greenland, nhưng gọi hòn đảo “không phải phần tự nhiên của Đan Mạch”. Đại sứ Nga tại Đan Mạch Vladimir Barbin khẳng định Nga “không có yêu sách” với Greenland. Tuy nhiên, giới chuyên gia Nga nhấn mạnh rằng căng thẳng này mở cửa cho Nga tận dụng để đạt được các mục tiêu ở các khu vực chiến lược như vùng Baltic. Chuyên gia Nga Viktor Nedelin từ Izvestia viết: “Các nước Baltic đang lo ngại vì sợ không còn NATO”. Chuyên gia Kortunov cảnh báo, nếu Mỹ tấn công Greenland, NATO sẽ không còn.
Tính đến nay, các cuộc đàm phán giữa Mỹ, Đan Mạch và NATO diễn ra, với hy vọng về sứ mệnh “Canh gác Bắc Cực”. Tuy nhiên, động thái đe dọa thuế quan của Mỹ từ 1/2 vẫn treo lơ lửng. Đối với các nước Baltic, Greenland không chỉ là một hòn đảo chiến lược, mà còn là biểu tượng cho sự mong manh của an ninh châu Âu. Họ lo ngại nhất vì “nếu NATO tan vỡ, Nga có thể sẽ là mối đe dọa trực tiếp”.
Bài học lớn trong vấn đề Greenland là nhu cầu đối thoại bình đẳng giữa các đồng minh. Chuyên gia Gricius Đại học Vilnius cho rằng: “Mỹ và châu Âu cần nhau để đối phó Nga và Trung Quốc, không phải chống lại nhau”. Sự căng thẳng này nhắc nhở rằng địa chính trị là sự cân bằng lợi ích chung.
