Viễn cảnh Mỹ tiếp quản Greenland có làm suy yếu NATO?

Ý tưởng rằng một quốc gia trong NATO có thể tấn công một quốc gia NATO khác xa lạ đến mức ngay cả điều khoản nổi tiếng nhất trong hiệp ước thành lập NATO cũng không nói rõ điều gì sẽ xảy ra nếu hai thành viên rơi vào tình trạng đối đầu quân sự.

Điều 5, nền tảng của cơ chế phòng thủ tập thể, quy định rằng một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào một hay nhiều nước ở châu Âu hoặc Bắc Mỹ sẽ được coi là tấn công tất cả. Cách diễn giải này khá đơn giản nếu mối đe dọa đến từ một quốc gia nằm ngoài NATO, nhưng trở nên vô cùng phức tạp khi bên gây hấn lại là thành viên quyền lực nhất của liên minh.

Bối cảnh hiện nay càng làm gia tăng lo ngại. Giới phân tích cho rằng việc Tổng thống Mỹ Donald Trump bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro hôm 3/1 đã tiếp thêm động lực cho Nhà Trắng thúc đẩy kế hoạch sáp nhập Greenland, một lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch. Một ngày sau vụ việc, ông Trump tuyên bố Mỹ “tuyệt đối cần Greenland vì mục đích phòng thủ”, còn Phó Chánh văn phòng Nhà Trắng Stephen Miller khẳng định đây là “lập trường chính thức” của chính quyền Mỹ.

Theo bà Julianne Smith, nghiên cứu viên về Quốc phòng và An ninh, cựu Đại sứ, Trưởng phái đoàn thường trực của Mỹ tại NATO, mong muốn “giành Greenland” của Washington đang tạo ra “một cuộc khủng hoảng mang tính tồn vong” đối với NATO.

Bà nhấn mạnh liên minh được lập ra cách đây khoảng 75 năm để các thành viên cùng bảo đảm an ninh cho nhau, nhưng “NATO không được thiết kế để đối phó với những tình huống mà các đồng minh nói tới việc sử dụng vũ lực chống lại nhau”.

“Nếu Mỹ lựa chọn tấn công một quốc gia NATO khác, mọi thứ sẽ chấm dứt”, Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen tuyên bố ngày 4/1. NATO có thể vẫn tồn tại về mặt hình thức, nhưng hiệu quả thực chất của khối sẽ bị đặt dấu hỏi căn bản.

Trong chiến dịch tranh cử năm 2024, Tổng thống Donald Trump từng nói sẽ không bảo vệ các thành viên NATO “chây ì”, tức những nước không đạt mục tiêu chi 2% GDP cho quốc phòng. Thông điệp đó được củng cố khi Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth khẳng định Washington không còn ưu tiên hàng đầu cho việc bảo vệ châu Âu.

Những phát biểu này đủ để làm dấy lên lo ngại sâu sắc tại châu Âu. Tuy nhiên, ngoại giao trước thềm hội nghị thượng đỉnh NATO hồi tháng Sáu dường như đã tạm thời xoa dịu căng thẳng. Với những lời lẽ mềm mỏng của Tổng thư ký Mark Rutte, các đồng minh NATO, ngoại trừ Tây Ban Nha, đã đồng ý nâng chi tiêu quốc phòng lên 3,5% GDP vào năm 2035.

Song thay vì hàn gắn bất đồng, hội nghị thượng đỉnh có vẻ chỉ che phủ một vết nứt sâu hơn. Bà Marion Messmer, giám đốc viện nghiên cứu Chatham House, nhận định rằng hội nghị diễn ra suôn sẻ vì ông Rutte tìm được những cách diễn đạt làm hài lòng ông Trump, nhưng bà không chắc đó là một chiến lược bền vững.

Theo ông Rajan Menon, giáo sư ngành quan hệ quốc tế tại Trường Colin Powell về Công dân và Lãnh đạo Toàn cầu, thuộc Trường Đại học Thành phố New York, cách tiếp cận của ông Trump làm dấy lên nghi ngờ trực tiếp đối với Điều 5. Ông cho rằng khi Tổng thống Mỹ lập luận rằng “muốn bảo vệ thì phải sở hữu”, điều đó đồng nghĩa Washington không thực sự “sở hữu” bất kỳ đồng minh NATO nào, vì vậy cũng không có gì bảo đảm Mỹ sẽ tôn trọng cam kết phòng thủ tập thể.

Ông Menon lưu ý ông Trump từng úp mở khả năng không bảo vệ các đồng minh và thậm chí không loại trừ việc rút khỏi NATO giữa căng thẳng Greenland.

Trên thực tế, khó có ai kỳ vọng 31 thành viên còn lại của NATOsẽ can thiệp quân sự để bảo vệ Greenland nếu Mỹ tìm cách chiếm giữ hòn đảo này. Điều đó được cố vấn của ông Trump, ông Stephen Miller, thẳng thắn thừa nhận khi ông nói rằng thế giới thực được chi phối bởi sức mạnh, vũ lực và quyền lực, chứ không phải bởi hiệp ước hay cam kết tương trợ.

Ngay cả nếu muốn, các đồng minh cũng hầu như không có khả năng làm điều đó. Theo The Guardian, Mỹ hiện có khoảng 1,3 triệu quân nhân tại ngũ trên toàn bộ các quân chủng, trong khi Đan Mạch chỉ có 13.100 người. Số liệu NATO cho thấy Mỹ chi 845 tỷ USD cho quốc phòng năm 2025, còn tổng chi tiêu của 31 đồng minh còn lại chỉ đạt 559 tỷ USD. Việc Washington dễ dàng bắt giữ ông Maduro cùng phu nhân Cilia Flores cho thấy quy mô sức mạnh vượt trội của Mỹ.

Tư cách thành viên NATO thậm chí có thể không thay đổi ngay cả khi Mỹ thực sự sở hữu Greenland. Hiệp ước của liên minh không có điều khoản rõ ràng về việc trục xuất một quốc gia, dù phần mở đầu cam kết các nước thành viên chung sống hòa bình với mọi dân tộc và mọi chính phủ, đồng thời bảo vệ tự do, di sản chung và nền văn minh của các dân tộc.

Dẫu vậy, chỉ riêng việc một thành viên quay sang chống lại thành viên khác, dù chỉ vì một vùng lãnh thổ Bắc Cực có chưa tới 60.000 dân, cũng đủ làm "xói mòn" nghiêm trọng uy tín của liên minh quân sự 76 năm tuổi vốn được lập ra để bảo đảm hòa bình và phòng thủ tập thể trên khắp châu Âu và Bắc Đại Tây Dương.

“Nếu bất kỳ quốc gia châu Âu nào vẫn còn nuôi ảo tưởng rằng họ có thể dựa vào các bảo đảm an ninh của Mỹ, thì đây chính là hồi chuông cảnh tỉnh. Thế giới đó đã khép lại và sẽ không quay trở lại”, bà Messmer khẳng định.

Vì sao ông Trump muốn Greenland?

Ông Trump, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và các trợ lý đều viện dẫn lý do an ninh. Tuy nhiên, theo hiệp ước năm 1953, Đan Mạch đã cho phép Mỹ lập căn cứ, đưa khí tài và nhân lực, cũng như triển khai máy bay và tàu thuyền ra vào Greenland. Mỹ hiện vận hành trạm radar tại Căn cứ Không gian Pituffik, cung cấp cảnh báo sớm tên lửa đạn đạo bay qua Bắc Cực từ Nga.

Một năm trước, ông Trump còn nói Mỹ nên “thu nhận” Greenland và giành lại quyền kiểm soát Panama vì Mỹ "cần chúng cho an ninh kinh tế”.

Theo ông Konstantinos Filis, giáo sư quan hệ quốc tế tại Trường Đại học Mỹ tại Hy Lạp, ngoài an ninh, việc Bắc Cực tan băng mở ra các tuyến hàng hải mới cũng khiến Greenland trở thành điểm nóng cạnh tranh giữa các cường quốc. Băng biển Bắc Cực đã tan nhanh, khiến lưu lượng vận tải thương mại qua Bắc Cực tăng gấp chín lần trong thập kỷ qua, theo Tổng thống Nga Vladimir Putin. Điều này đồng nghĩa vận tải quân sự cũng có thể gia tăng, nhất là khi Nga và Trung Quốc tăng cường tập trận chung trên biển.

Cùng với Thụy Điển và Hy Lạp, Greenland cũng được xem là một trong những nguồn khoáng sản hiếm đầy triển vọng nhất của Liên minh châu Âu (EU).