Trong văn hóa ẩm thực miền Bắc, mâm cỗ Tết không chỉ là sum vầy mà còn là không gian văn hóa thu nhỏ, nơi hội tụ quan niệm sống, lễ nghĩa và ước vọng của gia đình.
Mâm cỗ truyền thống thường được bày theo lối "bán sơn bán thủy", tức có cả món khô và món nước, số lượng phổ biến 4 bát 6 đĩa hoặc nhà đông con cháu thì tăng đĩa lên. Trong đó 4 bát theo được cho là tượng trưng cho tứ trụ (bốn mùa, bốn phương). Còn 6 đĩa tượng trưng cho phát lộc, phát tài. Hơn nữa 4 và 6 kết hợp thành số 10 vẹn tròn với ước mong một năm mới đủ đầy.
Bánh chưng
Món ăn này được xem là linh hồn của Tết miền Bắc. Bánh chưng hình vuông gói trong lá dong xanh, nhân nếp, đỗ xanh, thịt mỡ tượng trưng đất trời, sự no đủ và bền vững. Việc gói bánh, canh nồi bánh suốt đêm không chỉ để có món ăn ngày Tết mà còn là dịp các thế hệ quây quần, cùng chia sẻ câu chuyện cuối năm.
Nem rán
Đây là món ăn thể hiện sự tinh tế của ẩm thực Bắc Bộ. Nhân nem kết hợp nhiều nguyên liệu quen thuộc như thịt, trứng, miến, mộc nhĩ, rau củ, được gói khéo léo và rán vàng đều. Nem rán thường xuất hiện trong bữa cơm sum họp, mang ý nghĩa đủ đầy, tròn vị và gắn kết.
Dưa hành
Dưa hành giữ vai trò điều hòa hương vị mâm cỗ. Vị chua nhẹ, cay nồng giúp cân bằng các món thịt mỡ nhiều đạm, đồng thời mang ý nghĩa "khai vị", mở đầu năm mới hanh thông, nhẹ nhõm. Với nhiều gia đình miền Bắc, nếu thiếu dưa hành thì mâm cỗ Tết dường như chưa trọn vẹn.
Gà luộc
Trong cỗ cúng Giao thừa hoặc cỗ cúng 3 ngày Tết không thể thiếu đĩa gà luộc. Gà trống hoa luộc khéo léo da vàng ươm, mọng ngọt, dáng chầu trang nghiêm tượng trưng cho sự cát tường, khởi đầu thuận lợi. Sau khi cúng, gà được chặt bày đẹp mắt, dùng trong bữa cơm sum họp gia đình.
Thịt đông
Món ăn này gắn liền với tiết trời lạnh của miền Bắc những ngày Tết. Thịt chân giò nấu nhừ cùng bì, mộc nhĩ, nấm hương, để nguội tự đông lại trong veo. Món ăn mát lành, thanh nhẹ này phản ánh nhịp sinh hoạt Tết xưa, khi con người thuận theo tự nhiên để bảo quản thức ăn.
Canh bóng
Canh bóng thường xuất hiện trong những mâm cỗ Tết cầu kỳ của người Hà Nội. Bóng bì được sơ chế công phu, nấu cùng nước dùng trong, kết hợp rau củ tỉa hoa. Không chỉ ngon miệng, món canh còn thể hiện sự chỉn chu, tinh tế và tấm lòng hiếu khách của gia chủ trong những ngày đầu năm.
Xôi gấc
Xôi gấc luôn được ưu ái trong cỗ Tết bởi sắc đỏ nổi bật tượng trưng cho may mắn và phúc lộc. Gấc trộn cùng nếp cái hoa vàng cho màu sắc tự nhiên, vị bùi béo. Xôi gấc thường được bày trên mâm cúng hoặc dùng trong bữa sáng mùng 1 đầu năm, gửi gắm mong ước một năm mới hanh thông, thuận lợi.
Canh măng
Đây cũng là món ăn quen thuộc trong những ngày Tết kéo dài. Măng khô được ngâm và luộc kỹ, sau đó đem ninh kỹ cùng móng giò hoặc xương cho vị ngọt sâu, càng đun lại càng đậm đà. Món canh này phù hợp với nhịp sinh hoạt chậm rãi, sum vầy của gia đình miền Bắc ngày Tết.
Giò chả
Giò lụa, chả quế, giò xào là biểu trưng cho sự đủ đầy, tròn trịa và nề nếp. Những khoanh giò lụa, giò xào được cắt đều, bày biện gọn gàng trên đĩa, thường dùng kèm bánh chưng và dưa hành. Dù giản dị, giò chả vẫn là món ăn gần như không thể thiếu trong mâm cỗ Tết truyền thống.
Chè con ong
Món tráng miệng này mang đậm dấu ấn Tết Bắc Bộ. Chè được nấu từ nếp dẻo, trộn mật mía, điểm đỗ xanh và gừng, cho vị ngọt ấm, dẻo quánh. Món chè tượng trưng cho sự gắn kết, ngọt lành và ấm áp trong những ngày đầu năm.
