5 vụ bê bối thi cử chấn động nhất lịch sử phong kiến Việt Nam

1. Vụ án "Chữa bài vì thương tài"

Vụ án tại kỳ thi Hương trường Thừa Thiên năm Tân Sửu (1841) là một trong những sự kiện đặc biệt nhất. Theo Đại Nam thực lục (Chính biên, đệ tam kỷ), Cao Bá Quát và Phan Thời Nhạ khi làm giám khảo đã dùng muội đèn chữa lỗi cho 24 bài thi.

Bản chất, đây không phải vụ án hối lộ. Cao Bá Quát thấy một số bài văn của sĩ tử có tài nhưng mắc lỗi phạm húy (lỗi sơ suất chữ nghĩa) nên tự ý sửa lại để họ khỏi bị đánh hỏng. Dù động cơ không phải trục lợi, nhưng hành vi "tự ý tẩy xóa" là vi phạm nghiêm trọng phép thi. Bộ Hình tuyên án trảm quyết (chém đầu).

Vua Thiệu Trị giảm xuống mức tử tội cho hậu xét (giam lại chờ lệnh), sau cùng cho đi "công sai bạt thiệp" (lập công chuộc tội) vì xét thấy họ không có tư tâm.

2. Vụ án Ngô Sách Tuân

Vụ án diễn ra năm 1696 là minh chứng cho việc thực thi pháp luật không nể nang quyền quý thời Lê Trung Hưng. Theo Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, tại khoa thi Hương năm Bính Tý, Phó đô ngự sử Ngô Sách Tuân giữ chức chủ khảo ngầm sửa bài cho con trai của Tham tụng Lê Hi (người đang nắm quyền lớn trong triều).

Sự việc bị phát giác bởi sự cương trực của quan Ngự sử Mai Tùng. Mặc dù Lê Hi nỗ lực bao che, nhưng trước áp lực của công luận và luật pháp, triều đình vẫn tuyên án tử hình Ngô Sách Tuân. Tuy nhiên, để giữ thể diện cho hàng đại thần, ông được phép tự tử tại nhà thay vì bị hành hình công khai. Đây là vụ án hiếm hoi mà quan chủ khảo phải trả giá bằng mạng sống.

3. Khoa thi Hội năm 1775

Vụ án tại khoa thi Hội năm Ất Mùi (1775) gây chấn động không chỉ vì hành vi gian lận mà vì danh tính người trong cuộc: Lê Quý Kiệt - con trai của nhà bác học lừng lẫy Lê Quý Đôn.

Lê Quý Kiệt biết Đinh Thì Trung là người học giỏi nên chủ động đổi bài thi cho Trung để chiếm kết quả cao. Sự việc vỡ lở, Đinh Thì Trung bị quân dịch (đi lính) ở Thanh Hoá, còn Lê Quý Kiệt bị đày ra Yên Quảng (Quảng Ninh).

4. Vụ án Vũ Cầu Hối và Ngô Sách Dụ

Dưới triều vua Lê Gia Tông, khoa thi Hương năm Quý Sửu (1673) chứng kiến vụ móc nối tinh vi giữa quan trường và thí sinh. Theo Đại Việt Sử ký tục biên, Tham chính Vũ Cầu Hối và Đô cấp sự trung Ngô Sách Dụ nhận tiền hối lộ để "gửi gắm" và đánh dấu bài thi.

Triều đình không chỉ xử phạt thí sinh mà còn đánh thẳng vào những quan chức tha hóa. Vũ Cầu Hối và Ngô Sách Dụ bị cắt chức, phạt tội đồ (bắt đi làm nô dịch). Toàn bộ kết quả của những người liên quan đều bị hủy bỏ.

Vụ án này dẫn đến việc triều đình phải ban hành quy định mới về việc "niêm phong tên tuổi" (rọc phách) nghiêm ngặt hơn.

5. Khoa thi năm 1807, trị tội "biết mà không báo"

Vào năm Gia Long thứ 6 (1807), tại trường thi Bắc Thành (Thăng Long), vụ gian lận chấn động xảy ra liên quan đến đại thần Đặng Trần Thường. Khi đó, với chức Tham tri bộ Binh, ông gửi gắm một người thân tín cho các quan giám khảo.

Nể nang quyền thế, quan Nội khảo Nguyễn Gia Cát cùng một số quan trường khác thông đồng, tự ý lấy bài thi của thí sinh khác thay cho bài của người được gửi gắm để giúp người này trúng tuyển. Theo Đại Nam thực lục, vụ án không chỉ trừng trị những kẻ trực tiếp nhúng tay mà còn áp dụng phép trị tội "tri tình bất báo" (biết mà không tố giác) đối với các quan viên liên đới.

Vua Gia Long ra lệnh hủy bỏ kết quả của tất cả những người trúng tuyển nghi vấn, bắt buộc phải thi lại (phúc thí) dưới sự giám sát của các đại thần từ kinh đô cử ra để đảm bảo công bằng tuyệt đối.

Các vụ việc trên cho thấy dù khoa cử phong kiến Việt Nam luôn được xây dựng với quy chế rất nghiêm - từ việc kiểm tra thí sinh, cách ly trường thi, niêm phong bài làm đến chế tài nặng đối với gian lận, nhưng tiêu cực vẫn có thể xảy ra. Trong hầu hết trường hợp, triều đình đều điều tra và xử phạt nghiêm minh, từ cách chức, đồ dịch đến án tử hình, nhằm bảo vệ tính chính danh của hệ thống tuyển chọn nhân tài.

Theo đánh giá của các nhà sử học, chính sự nghiêm khắc trong xử lý gian lận giúp khoa cử Việt Nam, dù không hoàn hảo, vẫn giữ được vai trò trung tâm trong việc hình thành tầng lớp trí thức và quan lại suốt nhiều thế kỷ.