Tuy nhiên, thực tiễn triển khai các biện pháp này vẫn bộc lộ những khoảng trống, khi các vấn đề then chốt như buôn lậu, khả năng tiếp cận của giới trẻ và sự gia tăng sản phẩm kém chất lượng chưa được kiểm soát hiệu quả.
Thậm chí, việc siết chặt quy định trong một số trường hợp còn làm mờ ranh giới giữa thị trường hợp pháp và “chợ đen”, khiến công tác quản lý thêm phức tạp. Việc nhìn nhận rõ những hạn chế này là cần thiết để điều chỉnh chính sách theo hướng phù hợp hơn với bối cảnh thực tế.
Đo lường chính sách giảm tác hại
Kể từ năm 2003, WHO xác định giảm tác hại thuốc lá là một trong 3 trụ cột chiến lược, bên cạnh giảm cung và giảm cầu. Tuy nhiên, trên thực tế, trụ cột này chủ yếu dừng ở các liệu pháp thay thế nicotine (NRT) như kẹo cao su hay miếng dán, trong khi hiệu quả hỗ trợ người hút thuốc từ bỏ thuốc lá điếu vẫn còn gây tranh cãi.
WHO cũng duy trì lập trường thận trọng, thậm chí hạn chế các sản phẩm thuốc lá không đốt cháy (không khói) thay thế nicotine, đồng thời xem nhẹ những kết quả tích cực từ các quốc gia đã tích hợp giải pháp giảm tác hại vào chiến lược kiểm soát thuốc lá.
Việc các quốc gia thành viên theo đuổi chính sách “zero nicotine” tuyệt đối khiến nguồn cung hợp pháp suy giảm, trong khi gánh nặng chống buôn lậu gia tăng, kéo theo áp lực ngân sách, mở rộng thị trường ngầm và các tác động tiêu cực đến xã hội, đặc biệt là thanh thiếu niên.
Dù Australia siết chặt quy định kiểm soát thuốc lá điện tử (TLĐT) từ tháng 7/2024, thị trường bất hợp pháp vẫn bùng phát mạnh. Từ đầu năm 2024 đến giữa 2025, hơn 10 triệu thiết bị lậu trị giá gần nửa tỷ đôla bị thu giữ, trong bối cảnh doanh số “chợ đen” vượt thị trường hợp pháp với tỷ lệ 1.700:1.
Tại Mexico, nơi TLĐT bị cấm hoàn toàn từ năm 2022, hơn 60.000 sản phẩm lậu bị tịch thu chỉ trong 18 tháng, với khoảng 12 triệu người từng sử dụng hàng bất hợp pháp. Lợi nhuận cao và rủi ro thấp khiến các băng đảng ma túy tham gia sâu, gắn thị trường này với tội phạm có tổ chức.
Tương tự, lệnh cấm TLĐT, thuốc lá nung nóng (TLNN) kéo dài hơn 10 năm qua tại Thái Lan cũng không triệt tiêu nhu cầu, mà chủ yếu thúc đẩy buôn lậu và thất thu thuế.
Các hướng đi khác
Trong khi WHO vẫn duy trì cách tiếp cận thận trọng, Mỹ lại lựa chọn hướng đi thực tiễn hơn khi tập trung trực diện vào “điểm nghẽn” lớn nhất của kiểm soát thuốc lá, đó là thị trường buôn lậu. Thay vì cấm đoán đồng loạt, Mỹ triển khai chiến lược kiểm soát nguồn cung bất hợp pháp thông qua cấp phép và giám sát chặt chẽ chuỗi cung ứng hợp pháp, áp dụng tem thuế và cơ chế truy xuất nguồn gốc, đồng thời tăng cường giáo dục cộng đồng về rủi ro của sản phẩm không rõ xuất xứ.
Mỹ cho phép các sản phẩm thuốc lá không khói đã qua thẩm định khoa học được phép lưu hành với chỉ định “Giảm phơi nhiễm với chất độc hại”, dưới sự hậu kiểm nghiêm ngặt của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA).
Doanh nghiệp buộc phải minh bạch thông tin, kiểm soát tiếp thị và chịu trách nhiệm pháp lý nếu vi phạm; trọng tâm xử lý được đặt vào nguồn cung bất hợp pháp thay vì cấm cả thị trường. Đáng chú ý, dưới chính sách của Tổng thống Donald Trump, FDA còn được yêu cầu tinh giản quy trình cấp phép nhằm đưa các sản phẩm ít độc hại hơn vào khuôn khổ hợp pháp, qua đó bóp nghẹt thị trường chợ đen.
Theo số liệu FDA năm 2024, tỷ lệ thanh thiếu niên sử dụng TLNN chỉ ở mức 0,8% (thấp đến mức không đáng kể). Đến cuối năm 2025, FDA chính thức khẳng định giảm tác hại là nguyên tắc cốt lõi trong quản lý thuốc lá, thừa nhận mức độ rủi ro giữa các sản phẩm không giống nhau. Cách tiếp cận linh hoạt này cho thấy nếu không kịp thích nghi với thực tiễn và bằng chứng khoa học, vai trò dẫn dắt toàn cầu của WHO có nguy cơ bị các mô hình quản trị hiệu quả hơn vượt qua.
Thực tiễn cho thấy, kiểm soát thuốc lá hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào mức độ siết chặt quy định, mà còn nằm ở khả năng thích ứng với hành vi thị trường và tiến bộ khoa học. Cách tiếp cận linh hoạt, phân biệt rủi ro và tập trung vào triệt tiêu nguồn cung bất hợp pháp đang mang lại kết quả cụ thể tại một số quốc gia.
Việc kịp thời điều chỉnh khuôn khổ chính sách theo hướng thực tiễn và các giải pháp giảm tác hại dựa trên bằng chứng là điều kiện cần thiết để WHO tiếp tục giữ vị trí trung tâm trong quản trị thuốc lá toàn cầu.
