Tổng thống Donald Trump tuyên bố sẽ điều chỉnh mạnh mẽ đường lối đối ngoại của Mỹ, rời xa nguyên tắc mang tính tân tự do vốn chi phối trật tự quốc tế sau Chiến tranh Lạnh. Theo định hướng mới này, Washington sẽ không còn giành ưu tiên cho những khu vực xa xôi. Thay vào đó, chính quyền Mỹ dự kiến đặt trọng tâm vào việc bảo vệ an ninh và lợi ích quốc gia ngay tại Tây Bán cầu, xem đây là ưu tiên hàng đầu trong chiến lược đối ngoại.
Tổng thống Mỹ Donald Trump. (Ảnh: Reuters)
Loại bỏ chiến lược lỗi thời
Có phần trớ trêu khi chiến lược này được công bố vào thời điểm chính quyền Tổng thống Trump vừa chuẩn bị phương án quân sự nhằm vào Iran, vừa tiếp tục duy trì sự hậu thuẫn mạnh mẽ cho Ukraine.
Dẫu vậy, xét về nguyên tắc, thông qua bản ghi nhớ Chiến lược An ninh Quốc gia (NSS) ban hành năm ngoái và bản ghi nhớ Chiến lược Quốc phòng Quốc gia (NDS) công bố ngày 23/1, chính quyền ông Trump đang định hình lộ trình mới cho cách tiếp cận của Mỹ đối với an ninh quốc gia, hướng tới giai đoạn điều chỉnh sâu rộng trong tư duy chiến lược.
Tài liệu dài 34 trang đặt trọng tâm trước hết vào việc siết chặt an ninh tại những đoạn biên giới bị xem là lỏng lẻo, đồng thời tăng cường bảo vệ tuyến hàng hải vốn chưa được phòng thủ tương xứng.
Kế đó, NDS nhấn mạnh yêu cầu củng cố lá chắn phòng không và phòng thủ tên lửa trên phạm vi toàn quốc với ưu tiên phát triển và triển khai hệ thống được gọi là “Mái vòm Vàng” trước khi nhiệm kỳ 4 năm cuối cùng của Tổng thống Trump khép lại vào tháng 1/2029.
Rút kinh nghiệm từ sự thay đổi nhanh chóng về chiến thuật và công nghệ tác chiến thể hiện rõ trong cuộc xung đột tại Ukraine, văn kiện này cũng thúc đẩy việc xây dựng năng lực chống máy bay không người lái vững chắc hơn để bảo vệ cơ sở hạ tầng trọng yếu và mục tiêu quốc phòng.
Một điểm đáng chú ý khác là việc nâng tầm ưu tiên phòng thủ nội địa trước nguy cơ từ các tổ chức Hồi giáo cực đoan. Sau cuộc rút quân gây nhiều tranh cãi của chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden khỏi Afghanistan, giới chuyên gia an ninh liên tục cảnh báo về khả năng các nhóm như al-Qaeda hay ISIS có thể tìm cách tiến hành những cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào mục tiêu dễ tổn thương trên đất Mỹ, tương tự những sự kiện gây chấn động từng xảy ra trước đây.
Theo định hướng của NDS, Washington được đặt vào vai trò chủ động và trực diện hơn trong việc bảo vệ Tây bán cầu trước nguy cơ từ bên ngoài. Phạm vi quan tâm không chỉ dừng ở lục địa Mỹ mà còn bao gồm những vị trí chiến lược như khu vực kênh đào Panama, Greenland và Vịnh Mexico.
Tổng thống Donald Trump thăm căn cứ quân sự ở bang Bắc Carolina. (Ảnh: Getty)
Điểm gây chú ý là tinh thần phục hồi Học thuyết Monroe được lồng ghép trong thông điệp của NDS. Cách diễn đạt cho thấy Mỹ sẵn sàng cân nhắc bước đi đơn phương và cứng rắn nếu quốc gia đối tác trong khu vực bị cho là không thực hiện đầy đủ trách nhiệm an ninh của mình.
Dấu hiệu của cách tiếp cận này từng bộc lộ trong vấn đề Greenland, khi ông Trump công khai chỉ trích Đan Mạch vì thiếu đầu tư quốc phòng cho lãnh thổ này và thậm chí tuyên bố ý định đưa hòn đảo về phía Mỹ.
"Mềm mỏng" với Trung Quốc?
Nhiều kênh truyền thông lớn gần đây đang bàn luận sôi nổi về vị trí của Trung Quốc trong Chiến lược Quốc phòng Quốc gia của Mỹ. Một số phân tích cho rằng trong văn kiện này, vai trò của Trung Quốc với tư cách là mối đe dọa hàng đầu không còn được nhấn mạnh như trước.
Cụ thể hơn, theo cách sắp xếp thứ tự ưu tiên trong tài liệu, Trung Quốc hiện được đặt ở vị trí thứ hai trong danh sách các thách thức mà quốc phòng Mỹ cần tập trung xử lý.
Dù vậy, có một thay đổi dễ nhận thấy là cách diễn đạt về mối đe dọa này có sự khác biệt rõ rệt. Ngôn ngữ sử dụng trong tài liệu hiện nay trở nên phức tạp và khó hiểu hơn nhiều so với những phiên bản trước.
Trong nhiệm kỳ đầu tiên, đội ngũ cố vấn đối ngoại và an ninh quốc gia của Tổng thống Trump từng khẳng định một cách trực diện rằng Trung Quốc là mối đe dọa chiến lược lớn nhất đối với Mỹ. Đến thời chính quyền ông Biden, Trung Quốc vẫn được xác định là thách thức chiến lược hàng đầu mà Washington phải đối mặt.
Bản chiến lược mới cho thấy sự điều chỉnh đáng kể cả về vấn đề được nhấn mạnh lẫn cách diễn đạt. So với các phiên bản trước, ngôn ngữ trong tài liệu lần này mang tính thận trọng và thụ động hơn. Ngay ở phần tiêu đề, văn bản nêu rõ định hướng của chính quyền Trump tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương là “răn đe Trung Quốc bằng sức mạnh, chứ không phải bằng đối đầu”.
Cách diễn đạt này tạo cảm giác khá mơ hồ, nhất là khi đặt cạnh các bản NSS và NDS được ban hành trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, vốn sử dụng ngôn từ trực diện và cứng rắn hơn.
Sự thay đổi không chỉ nằm ở giọng điệu. Tài liệu cũng cho thấy mức độ tập trung và cảnh báo về mối đe dọa từ Viễn Đông giảm đi đáng kể. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc mối đe dọa suy giảm mà phản ánh thực tế rằng Trung Quốc đang nắm lợi thế vượt trội so với Mỹ trên một số phương diện then chốt, đặc biệt là nguồn cung khoáng sản đất hiếm chiến lược và ưu thế quân sự tại khu vực chuỗi đảo thứ nhất.
Tổng thống Donald Trump chào các binh sỹ Mỹ trên tàu USS Wasp.
Tương lai của chiến lược mới
Văn kiện này được công bố vào đầu nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump và để phát huy hiệu quả, nó đòi hỏi sự ủng hộ của cả hai đảng cũng như việc kiên trì theo đuổi nguyên tắc chiến lược trong thời gian dài, kể cả sau khi ông rời Nhà Trắng.
Tuy nhiên, yếu tố thời gian lại đang trở thành rào cản lớn. Ông Trump đã đi qua khoảng 1/4 chặng đường của nhiệm kỳ cuối cùng và chỉ còn chưa đầy 3 năm để hiện thực hóa định hướng tham vọng này. Trong bối cảnh đó, viễn cảnh đảng Cộng hòa gặp bất lợi trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới có thể tiếp tục thu hẹp dư địa hành động của chính quyền.
Dù Chiến lược Quốc phòng Quốc gia và các bản ghi nhớ thuộc Chiến lược An ninh Quốc gia được đánh giá là có tầm nhìn và chất lượng cao về mặt chiến lược, nhưng khả năng tạo ra tác động như kỳ vọng vẫn là dấu hỏi lớn. Lý do không chỉ nằm ở quỹ thời gian hạn hẹp, mà còn ở khoảng cách giữa tuyên bố chính sách và việc triển khai trên thực tế.
Dĩ nhiên, vẫn có khả năng Donald Trump và đội ngũ của ông đạt được một phần mục tiêu đề ra trong Chiến lược Quốc phòng Quốc gia. Nếu điều đó xảy ra, đây sẽ là tín hiệu tích cực đối với một nước Mỹ đang đối mặt với nhiều thách thức nội tại.
Tuy vậy, bức tranh hiện tại được nhìn nhận là nghiêm trọng đến mức những điều chỉnh từng phần có lẽ là chưa đủ. Quy mô của các vấn đề mà Mỹ đang phải xử lý đòi hỏi toàn bộ chương trình cải tổ chiến lược này phải được triển khai bền bỉ trong thời gian dài, không chỉ trong vài năm mà có thể kéo dài qua nhiều thập kỷ.
Về bản chất, chính quyền của Donald Trump đang theo đuổi một nước đi chiến lược mang tính mạo hiểm trong bối cảnh quỹ thời gian còn lại không nhiều.
Hình ảnh được ví von giống như một pha “ném bóng chiến thuật” ở những phút cuối trận: thành công hay không phụ thuộc vào việc có ai đó ở vị trí thuận lợi kịp thời đón nhận và tiếp tục triển khai ý đồ đó.
